el-Evvel

el-Evvel — Varlığının Başlangıcı Olmayan

Mânâ. el-Evvel, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "varlığının başlangıcı olmayan, ilk" demektir. Hadîd sûresindeki kullanımına göre bu isim, Allah'ın varlığının bir başlangıcı olmadığını (ezelî), el-Âhir ismi ise bir sonu olmadığını (ebedî) ifade eder. Kelâm, felsefe ve tasavvuf literatüründe bu ismin anlamını karşılamak üzere kadîm-bâkī, ezelî-ebedî ve lem yezel - lâ yezâl gibi terimler de kullanılır. Bu isim, Allah'ın varlığının kendinden olduğunu (vâcibü'l-vücûd), zaman ve mekândan münezzeh bir önceliğe sahip bulunduğunu anlatır.

Etimoloji. İsim, Arapçada "ilk" anlamına gelen "evvel" kelimesine dayanır. Kelimenin kökeni hakkında farklı görüşler bulunmakla birlikte, temel anlamı bir şeyin başlangıcı ve ilki olmaktır.

Evvel-Âhir İlişkisi. Âlimler, el-Evvel isminin Kur'an'da olduğu gibi el-Âhir ismiyle birlikte kullanılmasının önemini vurgular. Çünkü bu iki isim, yaratılmış varlıklar için kullanıldığında göreceli bir zaman dilimini ifade ederken, Allah için kullanıldığında O'nun zamanın başlangıç ve son sınırlarının ötesinde olduğunu belirtir. Allah'ın evveliyeti (ilk oluşu) zamansal bir öncelik değildir; O'nun zamandan münezzeh oluşudur. Bu nedenle el-Evvel, Allah'ın selbî (tenzihî) sıfatları grubunda yer alır; yani O'ndan bir başlangıcı ve ortağı (ikinci) olmayı nefyeder. Fahreddin er-Râzî gibi âlimler, bu iki ismin bağlantısına dair şu gibi yorumlar aktarır: Allah, yaratmayı başlatmasıyla Evvel, hidayet verip nihai saadete erdirmesiyle Âhir'dir; kalplerdekini en baştan bilmesiyle Evvel, dilediği kusurları sonuna dek örtmesiyle Âhir'dir.

Kur'an-ı Kerîm'de el-Evvel. "Evvel" ismi, Kur'an'da Allah'a nispet edilerek bir defa geçer:

#	Sure / Ayet	Bağlam
1	Hadîd 57/3	el-Âhir, ez-Zâhir ve el-Bâtın isimleriyle birlikte

Bununla birlikte, yaratmayı ilk olarak başlatanın (ḫalḳ) Allah olduğunu bildiren çok sayıda ayet, el-Evvel isminin manasını teyit eder. Bu ayetler, kâinatı meydana getiren varlığın kendisinin yaratılmış olamayacağını, dolayısıyla varlığı zatının gereği (vâcibü'l-vücûd) bir Evvel olduğunu vurgular.

Anlamca yakın isimler. Kadîm, Bâkī, Ezelî, Ebedî, Samed, Ganî.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Evvel ismi, esmâ-i hüsnâ listelerini içeren hadis rivayetlerinde yer alır. Daha da önemlisi, Hz. Peygamber'in bir duasında şöyle geçer: "Allahım! Sen evvelsin, senden önce hiçbir şey yoktur ve sen âhirsin, senden sonra da hiçbir şey yoktur..." Bu dua, ismin tefekkür boyutunu ortaya koyar: Mutlak anlamda evveliyet ve âhiriyet yalnızca Allah'a mahsustur. İnsanlık tarihinde övünç vesilesi olan "ilk"ler, keşifler ve erdemler O'na nispetle izafî ve sınırlıdır; hepsi nihayetinde ilahî bir kaynaktan gelir. Bu ismi idrak eden mü'min, elindeki her türlü imkân, bilgi ve faziletin gerçek sahibinin Allah olduğunu bilir. Kelâmcılar Allah'ın âleme göre hem zaman hem de illet (sebep) olma bakımından önceliğini vurgularken, bu isim kula her şeyin kaynağına dönme ve O'na yönelme bilinci kazandırır. Yaratılmış her şeyin ötesinde, varlığın yegâne ve mutlak başlangıcı olan Allah'a teslimiyeti öğretir.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Evvel" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.