Evvel

Mesnevî-i Şerîf'te el-Evvel

Mesnevî şerhlerinde el-Evvel ismi, Hakk’ın varlığının mahlûkat ile olan ilişkisi üzerinden ele alınır. Cenâb-ı Hakk’ın Evvel ve Âhir olması, ancak varlıkların mevcudiyetiyle mümkün olan sıfatlardır. O, her bir varlıktan önce mevcuttur ve onların yok oluşundan sonra da bâkîdir. Bu durum, tek tek varlıkların bir başlangıcı ve sonu olsa da, zuhûr ediş keyfiyetinin ezelî ve ebedî olduğuna işaret eder.

Zîrâ evveliyyet ve âhiriyyet sıfatlarının Hakk'a izâfesi, ancak mahlûkun vücûduyla mümkin olur. Hak Teâlâ efrâd-ı mahlûkattan herhangi birinin tekevvününden evvel mevcûd olduğu gibi, onların fenâsı ve zevâli hâlinde de, o mahlûkun âhiri olarak mevcûttur. İmdi Hak, "müntehâsız Evvel ve Âhir" olunca, Hakk'ın sıfat-ı hâlikıyyet ile tecellî etmediği bir ân olmamış olur; ve böyle olunca da, keyfiyyet-i halk ezelî ve ebedî olur.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Hakk’ın hakîkî varlığı açısından bakıldığında ise Evvel ve Âhir arasında bir ayrım kalmaz; Evvel, Âhir’in aynı olur. Bu isimler arasındaki farklılık, sadece izâfî ve kayıtlı varlıklara göredir. Bu inceliğin aklî delillerle değil, ancak mevt-i ihtiyârî, yani iradî ölümle ulaşılan bir tecrübe ile anlaşılabileceği belirtilir.

Şerhte geçen bir duada bu hakikat şöyle dile getirilir: Varlıkta Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın olan yalnızca Hakk’tır. O’nun varlığı karşısında, O’na benzetilebilecek başka bir şey yoktur.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Evvel

Kelime-i Süleymâniyye şerhinde el-Evvel ismi, bir çekirdek ve ağaç misaliyle açıklanır. Ağacın varlığı çekirdeğe bağlı olduğu ve ondan başladığı için çekirdeğe “evvel” denir. Ağaç ortaya çıkınca çekirdek gizlenerek onun “bâtın”ı olur. Bu misal, Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın gibi isimlerin ancak halkın, yani var edilmişlerin mevcudiyetiyle müşahede edilebildiğini gösterir.

İşte sana Evvel'i, Ahir'i, Zâhir'i ve Bâtın'ı gösteren şey, ancak halkın vücûdudur. Eğer halkın vücûdu olmasa idi, nisebden ibaret olan bu isimler meşhûd olmaz idi.

— Kelime-i Süleymâniyye

Kelime-i Âdemiyye şerhinde ise Hakk’ın evveliyetinin, O’nun mutlak mertebesine değil, kayıtlı varlıklar âlemine nispetle söylendiği ifade edilir. Varlıkların başlangıcı O’ndan olduğu için O’na “Evvel” denir. Bu varlıklar son bulduğunda bâkî kalan yine kendisi olduğu için de “Âhir” ismiyle anılır. Dolayısıyla Hakk, kendi zâtı itibarıyla zaman ve mekândan münezzehtir.

Kelime-i Muhammediyye şerhinde ise varlık düzeninin Hz. Muhammed (s.a.v.) ile başladığı belirtilir. Çünkü onun hakikati, varlık ağacının çekirdeği gibidir.

Terzibaba Külliyatında el-Evvel

Terzibaba, Hadîd Sûresi tefsirinde Hakk’ın evvel ve âhir oluşunun bize göre, yani hükmen var olduğunu, hakikatte ise beşer aklının bunu kavrayamayacağını ifade eder. Uluhiyet mertebesiyle bir başlangıç olduğu için O her şeyin evvelidir ve her şey yine O’nda biteceği için her şeyin âhiridir.

Bir daha okuyalım; "Şüphesiz, yüce Allah'ın bir önü ve bir sonu vardır..." Yani, Uluhiyet mertebesinin bir başlangıcı, bir sonu vardır. "Evveli ve âhiri de vardır... Ne var ki bu, hükmen böyledir... Böyle bir şeyin dıştan nazara alınması muhaldir..." Neden? Çünkü bizim beşeriyet aklımız, bireysel aklımız bu süreyi ihata ve idrâk edecek mahiyette değil, anlayacak durumda değil. O zaman, bize göre evvel ve âhir hükmen var, hakikatte yok.

— Hadîd Sûresi

Hz. Peygamber’in (s.a.v.) evveliyeti konusu da eserlerde yer bulur. Bütün halk edilmişlerin evvelinin, halk ediliş sırasına göre Hz. Peygamber’e ait olduğu belirtilir. Ruhlar mertebesinde ilk halk edilen onun ruhu, nur mertebesinde ilk halk edilen onun nuru, akıl mertebesinde ilk halk edilen de onun aklıdır.

Ayrıca “Allah” isminin, Evvel-Âhir, Zâhir-Bâtın gibi bütün zıt isimleri kendinde toplayan câmi bir isim olduğu vurgulanır.

Değerlendirme

Ancak bu evveliyet, bizim anladığımız zamansal bir başlangıç değildir. Kaynaklarda bu ismin, ancak varlık âlemine nispetle anlaşılabileceği vurgulanır. Varlıklar O’ndan zuhûr ettiği için O “Evvel”, her şey O’na döneceği için de “Âhir”dir. Bu iki isim, hakikatte birliğe işaret eder.

Varlıkların ilki olma konusu ise Hz. Muhammed’in (s.a.v.) hakikatiyle ilişkilendirilir. Onun hakikati, bütün varlık ağacının çekirdeği ve ilk zuhûru olarak görülür. Böylece el-Evvel isminin bir tecellîsi de Hakîkat-i Muhammediyye’de kendini gösterir.