Âhir

Mesnevî-i Şerîf'te el-Âhir

Konuk'un şerhinde Âhir, "son gelen" değil, varlığın bittiği yerde dahi bâkî kalan isimdir; çoğu yerde Evvel ile bir çift olarak işlenir ve ikisinin aslında bir olduğu söylenir.

Hak, mahlûkun yok oluşunda da onun âhiri olarak vardır. Cilt 5, ismin asıl anlamını koyar:

"Hak Teâlâ efrâd-ı mahlûkattan herhangi birinin tekevvününden evvel mevcûd olduğu gibi, onların fenâsı ve zevâli hâlinde de, o mahlûkun âhiri olarak mevcûttur. İmdi Hak, "müntehâsız Evvel ve Âhir" olunca, Hakk'ın sıfat-ı hâlikıyyet ile tecellî etmediği bir ân olmamış olur;" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5)

Demek Âhir, mahlûk var olmadan önce de, yok olduktan sonra da bâkî kalan vücûddur. Her şey gelir geçer; gelmeden önce Evvel, geçtikten sonra Âhir hep O'dur. Bu yüzden Hakk'ın halk edişinde bir başlangıç da bir bitiş de yoktur; halk ezelî ve ebedîdir.

Evvel âhirdir, âhir evveldir.

Aslında ikisi tek bir Zât'ın iki söylenişidir; öncesiz olan, aynı zamanda sonrasızdır. Cilt 8 bunu kulun diline koyar: "Evvel ve Âhir sensin; biz ortada hiçin hiçiyiz ki beyâna gelmez." İki uçta da Hak vardır; kul, o iki uç arasında bir "hiç"tir.

Fikirde evvel olan, amelde âhir gelir. Cilt 3, Evvel-Âhir çiftini âlemin kuruluşuna uygular: Evvel olan, amelde âhir geldi; âlemin yapısını ezelden böyle bil. Bir işte önce tasarlanan, en son ortaya çıkar. Hakk'ın ilminde evvel olan insân-ı kâmil, halk edilişin işinde en sona bırakılmıştır; sonda gelen, aslında başta murâd edilendir. Âhir, "en geç" demek değil; "kasdın aslı" demektir.

"Âhir bunu bildim ki cihân hep sen imişsin." Cilt 3, ârifin idrâkini bir beyitle anlatır: "Senden bu cihân içre nişân ister idim ben; âhir bunu bildim ki cihân hep sen imişsin." Sâlik önce âlemde Hakk'ın izini, bir işâret arar; en sonunda anlar ki aradığı âlemin kendisi zaten O'dur. Burada "âhir" hem "nihâyet anladım" hem de o nihâyette görünen Âhir ismine bir işârettir — hakikî fâil, fiillerinin zuhûr yerinde gizlenip en sonunda kendini gösterir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Âhir

İbn Arabî, Âhir'i en derli toplu hâlde Kelime-i Âdemiyye'de işler; "Evvel-Âhir-Zâhir-Bâtın" âyetini şerh ederken ismin en ince yönünü açar.

Terzibaba Külliyatında el-Âhir

Terzibaba, Âhir'i hep Evvel-Zâhir-Bâtın dörtlüsüyle birlikte anar; ismin Zât'a delâlet eden bir yüz olduğunu, kâmil kulda bu dörtlünün birleştiğini söyler.

Evvel ve Âhir, Zât bakımından birbirinin aynıdır. Kelime-i Yûsufiyye dersi, isimler arası farkın nereye kadar gittiğini sorar:

"Evvel ismiyle Âhir ismi arasındaki ayrılık ne nisbette bulunur? Binâenaleyh sen anladın ki, esmâ-i ilâhiyyeden her biri ne i'tibâr ile diğerinin aynıdır. Ya'nî bildin ki, esma Hakk'ın zatının aynıdır. Çünkü zat bakımından cümlesi birleşmiştir. Ve Gafur, Zahir, Bâtın, Evvel ve Âhir isimleri Hakk'ın zatına delâlet etmeleri i'tibâriyle yek dîğerin aynıdır." (Kelime-i Yûsufiyye)

Demek Evvel ile Âhir mânâ yönünden ayrı görünse de, Zât'a bakan yüzleriyle tek şeydir. İsimlerin çokluğu, Zât'ın birliğini bozmaz; hepsi aynı Zât'ı işâret eder. Bu, Mesnevî'nin "evvel âhirdir" hükmünün Terzibaba dilindeki karşılığıdır.

Âhir'in bir bitişi yoktur. Mir'at-ül İrfân şerhi, ismi her türlü sınırdan ayırır:

ez, çünkü onun gayrı diye bir şey yoktur, iş bu sebepten isim de müsemmâ da O’dur. Evvel O’dur amma bu evveliyet için bir başlangıç düşünülemez kezâ Âhir de O’dur ama bu Âhir için bir bitiş tevehhüm eylenmesin yâni bitiş diye bir şey yoktur

Günlük dilde "âhir" sona, bitişe bakar; oysa ism-i ilâhî olan Âhir'de bitiş yoktur. O, "deymûmiyet" (süreklilik) sıfatıyla âhirdir; sonu olan değil, her şeyin sonunda bâkî kalandır. Aynı şerh ekler: "Âhir harflerinin varlığı O'dur" — yani sonu söyleyen harf bile yine O'nun vücûdundan vardır.

Kâmil kulda evvel ile âhir birleşir. Sâd Sûresi şerhi, bu birleşmeyi sâlikin makâmına taşır: "bu mertebede kul, cem ile farkı aynı anda idrak eder. Zâhir ile bâtın, evvel ile âhir, ezel ile ebed onun hakikatinde birleşir." Şaşı gözün ayrı gördüğü Evvel ile Âhir, kâmilin tek bakışında birleşir; o, başı ve sonu aynı anda tek bir hakikatte görür.

Değerlendirme

Mesnevî onu mahlûkun yok oluşunda bile bâkî kalan vücûd, "müntehâsız Âhir" olarak açar; Evvel ile Âhir'i ayrı sanmayı şaşı görüş sayar ve fikirde evvel olanın amelde âhir geldiğini söyler. Terzibaba külliyatı Âhir'i Zât'a delâlet eden bir yüz sayar — Evvel ile aynı, bitişi olmayan, kâmil kulun tek bakışında Evvel'le birleşen isim. Hepsinin ortak hükmü şudur: Âhir yalnız "son" değil, her şey geçtikten sonra bâkî kalan ve bütün işin kendisine döndüğü isimdir; Evvel'den ayrı değil, onun öbür yüzüdür. Bu ismi evvel ile bir çift olarak; tamamlayıcısı olan zahir ve batin ile, bâkî kalış yönüyle ise baki ile okumak gerekir.