Zâhir

Mesnevî-i Şerîf'te ez-Zâhir

Mesnevî şerhlerinde ez-Zâhir ismi, el-Bâtın ismiyle birlikte ele alınır. Bu dünya, Cenâb-ı Hakk'ın Zâhir isminin, ruhlar âlemi ise Bâtın isminin tecellî ettiği yer, yani mazharıdır. Görünen her şey Zâhir isminin hükmü altındadır ve bu yüzden bu âlemdeki hakikatler, duyularla ve dünyalık akılla anlaşılır. Bu yolla elde edilen bilgiye de "zâhirî ilim" denir.

Ancak Zâhir ismi, aynı zamanda Bâtın isminin bir perdesi, bir örtüsüdür. Dış görünüşe takılıp kalanlar, bu perdenin ardındaki bâtınî, yani içsel tecellîleri göremezler. Peygamberler ve onların vârisi olan evliyâ, insanların kalp gözünü açarak bu iç âlemi görmelerini sağlamak için gelmişlerdir.

Fakat bu ism-i Zâhir'in altında bir de ism-i Bâtın'ın tecelliyâtı vardır ki, ism-i Zahir ism-i Bâtın'ın nikābi ve perdesi olduğundan, ehl-i zâhir bunun âsârını göremezler. Zîrâ bunların âsârı ancak kalb gözü ve akl-ı maâd ile görülür. Ve enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ, insanlardaki bu gözü açmak ve bu akla cilâ vermek için gelmişlerdir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3

Sadece Zâhir isminin hükümleriyle düşünen feylesof, bu yüzden cansız varlıkların konuşmasını ve haşri inkâr eder. Çünkü o, varlıkların sadece fiilî konuşmalarını, yani dışarıya yansıyan hallerini görür; içlerinde saklı olan sözlü konuşmalarından habersizdir. Kıyamet günü geldiğinde ise bu durum tersine dönecek, bâtın zâhir olacak ve her şeyin iç yüzü ortaya çıkacaktır.

Bu zıtlık, küllî akıl ile küllî nefis arasında da görülür. Küllî nefis Zâhir isminin, küllî akıl ise Bâtın isminin mazharıdır ve hükümleri birbirine terstir. Zâhir ismi "benim" derken, Bâtın ismi "hayır, benim" der. Şerhte bu durum, Firavun'a yapılan bir seslenişle örneklendirilir:

"Ey Fir'avn, Hakk'ın zât-ı nâmütenâhîsi gibi, Hakk'ın esmâ ve sıfatının ve tecelliyâtının şerhinin nihâyeti yoktur. Sen O'nun ism-i Zâhir'inin tecellîsi olmak üzere bir saltanata nâil olmuşsun; ve bu ismin ahkâmında müstağraksın. İsm-i Bâtın'ın ahkâmından gâfilsin. Binâenaleyh bu müstağrak olduğun ism-i Zâhir'in ahkâmından bahs etme; ağzını kapa da, bu kitâb-ı Zâhir'in yaprağını çevir ve onun arkasında ism-i Bâtın'a nazar et!"

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Füsûsu'l-Hikem'de ez-Zâhir

Füsûs şerhlerinde, Zâhir isminin tecellîsinin bu âlemlerin varlığıyla mümkün olduğu açıklanır. Eğer bu âlemler olmasaydı, Zâhir ismi bir faaliyet sahası bulamaz ve bâtında kalırdı. Bu durum, Hakk'ın bir başkasına ihtiyacı olduğu anlamına gelmez. Bu, O'nun kendi isimleri arasındaki bir ilişkidir; Bâtın isminin, zuhûra çıkmak için kendi ismi olan Zâhir ismine ihtiyacıdır.

Biz insanlar ise Hakk'ın Zâhir isminin zuhur yerleri, yani mazharlarıyız. Dış görünüşümüzle bu ismin tecellîsini taşırız. Bu yüzden insanın cismi, Zâhir isminin kendisidir, ama Hakk'ın Zâtı'nın kendisi değildir.

Ondan sonra şu içinde bulunduğumuz mertebe-i şehâdete tenezzül etti; ve yine o esmâ ve sıfâta, bu âlemin cinsinden birer libâs-ı taayyün iksâ eyledi; ve onun vücûd-ı latîfi bu âlemde eksef oldu; ve bu kesâfetle ism-i Zâhir'in kemâlâtı zuhûra geldi; ve ism-i Zâhir, ism-i Bâtın'ın yedinden aldığı şeyleri, kendi yedinde izhâr etti. Binâenaleyh ayn-ı vâhide olan Hak ism-i Bâtın yedi ile “fâil" ve ism-i Zâhir'i yedi ile de “kābil” oldu.

— Kelime-i Yûnusiyye

Bu bakımdan, Hakk'ın Zâhir ismiyle tecellîsi kulun yoğun, yani kesif bedeniyle gerçekleşir. Bir insan, özü ve varlığı itibarıyla kınanmaz; çünkü o, Hakk'ın sûreti ve Zâhir isminin tecellîsidir. Kınanan şey, ondan ortaya çıkan fiiller olabilir.

Terzibaba Külliyatında ez-Zâhir

Terzibaba'nın eserlerinde, içinde yaşadığımız şehâdet âleminin Zâhir isminin mazharı olduğu vurgulanır. Cenâb-ı Hakk, bu âlemde Zâhir ismiyle tecellî ederken, kul zâhirde, yani görünürde olur; Hakk ise bâtına, yani öze çekilir. Bâtın ismiyle tecellî ettiğinde ise bunun tersi olur; Hakk zâhir olur, kul ise bâtında kalır.

Zâhir ve Bâtın isimleri, her mertebede farklı bir ilişki içinde bulunur. Her mertebe, bir önceki mertebeye göre zâhir, önceki mertebe de ona göre bâtın olur. Mesela sıfatlar âlemi, Zât âleminin zâhiri, Zât âlemi de sıfatlar âleminin bâtınıdır. Bu yüzden zâhir ve bâtın olmak, her seviyeye göre değişen bir özelliktir.

Kakk’ın Zat’ı itibariyle değil belki Zahir ismiyle kayıtlanması ve zuhura gelişi itibariyle sureti ve hüviyeti olduğunu bilir. Yani zahiri ve sureti itibariyle bu âlem Allah’ın varlığından başka bir varlık değildir.

— Kâf Sûresi

Cenâb-ı Hakk her insana bütün isimleriyle tecellî etse de bazı insanlarda Zâhir ismi daha baskın olur. Bir kimse, Bâtın ismiyle hakikatleri idrak edip Zâhir isminin tecellîsi olan maddeye yöneldiğinde, bu iki ismi birleştirmiş ve bir kemâle ermiş olur.

Değerlendirme

ez-Zâhir ismi, tecellî etmek için bir sahneye ihtiyaç duyar ve bu sahne, içinde yaşadığımız görünür âlemdir. Bu âlemdeki her şey, Zâhir isminin bir tezâhürüdür. İnsan da dış görünüşü ve bedeniyle bu ismin en belirgin tecellî yerlerinden biridir.

Ancak Zâhir, tek başına değildir; daima Bâtın ile birliktedir. Zâhir, Bâtın'ın dışa vuran yüzü ve aynı zamanda onu gizleyen bir perdedir. Bu yüzden sadece dış görünüşe, yani Zâhir'e takılıp kalmak, hakikatin bütününü görmeye engel olur. Peygamberlerin ve velîlerin daveti, bu perdenin ardına, Bâtın'ın sonsuzluğuna bir çağrıdır.