Nûr

Mesnevî-i Şerîf'te en-Nûr

Mevlânâ, Nûr ismini ışığın görünür yanına değil, varlığı görünür kılan asıl kaynağa bağlar. Konuk'un şerhinde Nûr, eşyâyı aydınlatan bir sıfat değil, eşyâya varlık veren bir zât ismidir.

Nûr, hem kendi görünen hem eşyâyı gösterendir. Şerhin en derin teması, Nûr'un Hak ile bir tutulmasıdır. Cilt 9 bunu açıkça koyar:

"Nûr, kendi zâhir ve eşyâyı muzhir olduğu gibi, vücûd-ı hakîkî-i Hak dahi kendisi zâhir ve eşyâyı muzhirdir. Bu sebeble 'Hak' ve 'Nûr' isimleri esmâ-i Zât'tandır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 9)

Demek ışık nasıl hem kendisi görünür hem de etrâfındaki şeyleri görünür kılarsa, Hakk'ın hakîkî vücûdu da öyledir: kendisi zâhirdir, her şey O'nunla zâhir olur. Bu yüzden Nûr, Rahmân gibi zâtın ismidir; bir sıfattan ibâret değildir.

Renksiz nûru görmeyi huy edinmek. Cilt 9, Nûr'u bir görme terbiyesine çevirir: "Eğer dünyâda nûr-i bî-rengi müşâhedeyi huy etmezsen, âlem-i berzahta da suver-i berzahiyye renklerinde müstağrak olup tecelî-i Hak'tan gäfil olursun." Renkler, taayyünlerdir — şekiller, sûretler. Sâlik bu dünyâda iken renksiz nûru, yani sûretlerin ardındaki tek tecellîyi görmeyi alışkanlık edinmezse, öteki âlemde de sûretlere takılıp asıl nûrdan perdelenir.

Gıdânın nûra dönüşmesi. Cilt 10, kâmilin bedeninde olup biten bir hâli anlatır: "Her bir gıdâ onun vücûdunda nûr-ı Hakk'a mübeddel olur ve onun vücûduna giren gıdâ sûreti ma'nâya ve maârif ve hakâyık-ı ilâhiyye nûruna münkalib olur." Ârif yediği lokmanın sûretini değil, içindeki Hak tecellîsini alır; bu yüzden yediği nûru da etrâfına saçar — aldığı maârifi başkalarına dağıtır. Bir mum gibi yağını yer, fakat yedikçe meclisin nûru artar.

Füsûsu'l-Hikem'de en-Nûr

İbn Arabî, Nûr'u halk edilişin aslına koyar: âlem önce karanlıkta halk edilmiş, sonra üzerine nûr saçılmıştır. Bu nûr, bir aydınlatma değil, bir muhabbet eseridir.

Karanlıkta halk edilen âleme saçılan nûr. Kelime-i Mûseviyye bir hadîse dayanarak âlemin aslını zulmet sayar:

"Allah Teâlâ mahlûkātı zulmette yarattı; sonra onların üzerine nûrundan saçtı. Ve Hak Teâlâ bir şeye zâtıyla tecellî buyurdukda, o şeyin sûretini mahv ve ifnâ buyurur. Ve nûriyyet-i ilâhiyye eser-i muhabbettir." (Kelime-i Mûseviyye)

Demek varlık, kendi başına bir karanlıktır; onu görünür ve diri kılan, Hakk'ın saçtığı nûrdur. Bu nûr soğuk bir ışık değil, sevgiden doğar — "nûriyyet-i ilâhiyye eser-i muhabbettir." Ama Hak bir şeye doğrudan zâtıyla tecellî ederse, o şeyin sûreti silinir; çünkü hiçbir taayyün, zâtın çıplak nûruna dayanamaz.

Ahadiyet nûruyla yürüyenler. Kelime-i Nûhiyye, "hayret-i mahmûde" (övülen hayret) sâhibi olan Muhammedîlerin hâlini anlatır: "Hak, her ne vakit nûr-i ahadiyyet ile tecellî edip izâe eylese, onlar o nûr içinde yürürler. Zîrâ tecellî-i ahadî ile keserât ve hicâb-ı taayyünât kalkar." Ahadiyetin nûru parlayınca çokluk ve sûret perdeleri kalkar; ârif artık o tek nûrun içinde yürür.

Bilen kişiyi yürüten ilim nûru. Kelime-i Îseviyye nûru bir ma'rifet ışığına çevirir: "O mes'ele, o kimseye bir nûr olur ki, zulmet-i cehl içinde kalan sâir insanlar arasında bu nûr ile yürür; ve onların ölmüş olan nefislerini ma'rifet-i ilâhiyye ile diriltir." Kelime-i Mûseviyye dersi aynı sırrı bir âyetle pekiştirir: cehâlet ölümüyle ölmüş kişiyi Hak ilimle diriltir ve "onun için bu ilmi bir nûr yaptık ki, nâs arasında o nûr ile yürür; ve o nûr dahi, nûr-i hidâyetti" İlim, karanlıkta el yordamıyla yürüyenin önündeki tek ışıktır.

Terzibaba Külliyatında en-Nûr

Terzibaba, Nûr ismini bir tek merkeze toplar: Nûr-ı Muhammedî. Bütün ilâhî isimler bu nûr içinden zuhûra çıkar ve âleme gönderilir.

Cemâlden nûr, celâlden nâr. Mektuplarda Yolculuk, Nûr'u bir ahlâk yoluna bağlar: "Cenâb-ı Hakk’ın Cemâl ve Celâl sıfatları vardır. Birinden nûr, diğerinden nâr peyda olur. Biz efendi babamızdan gördüğümüz veçhile Cemâl sıfatını göstermek ve herkesten de Cemâl yüzünü bulmak ve görmek yolunu tutmaktayız." Nûr, cemâl sıfatının eseridir; sâlikin işi hem kendinden nûr göstermek, hem başkasında o nûru aramaktır. Nûr ile zulmet, cemâl ile celâlin iki kutbudur.

Değerlendirme

Mesnevî, Nûr'u Hak ile bir tutulan bir zât ismi olarak koyar — hem kendi görünen hem eşyâyı gösteren; sâlikten renksiz nûru, sûretlerin ardındaki tek tecellîyi müşâhede etmesini ister. Füsûs, âlemin aslen karanlıkta halk edildiğini, üzerine saçılan nûrun bir muhabbet eseri olduğunu söyler; ârif ahadiyet nûru içinde yürür. Terzibaba külliyatı ise bu nûru tek bir merkeze, Nûr-ı Muhammedî'ye bağlar: bütün esmânın toplandığı ve âleme gönderildiği kaynak. Hepsinin ortak hükmü şudur: Nûr yalnız "aydınlatan" değil, varlığı görünür ve diri kılan, cemâl sıfatından doğan ilâhî tecellînin ta kendisidir. Bu ismi nur-i-muhammedi, ahadiyyet ve cemal ile birlikte; zıt kutbunu ise zulmet ve celâl yönüyle okumak gerekir.