İçeriğe atla
Esmâü'l-Hüsnâ

Esmâ 93

النَّافِع

Nâfi'

NAFİ'dir nefy eder kaldırır şerri,Getirir oturtur güzelce berri,Kalmaz gönlünde kötülük gayri,Şerleri kaldıran NAFİ'dir ancak.

Mânâ ve Kur'an'da Geçişi

Fayda veren, hayırlı olanı yaratan

Mânâ. en-Nâfi', Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "fayda veren" demektir. Bu isim, "dilediği varlığa hayırlı ve faydalı olanı yaratan ve ulaştıran" şeklinde tanımlanır. Âlimler, isme ayrıca "zararlı gibi görünen bir durumu, hikmetiyle ve sezilmez yollarla faydalı hâle getiren", "çaresizlerin imdadına yetişen" ve "ihtiyaçtan fazlasını lütfeden" gibi daha geniş anlamlar da yüklemişlerdir.

Etimoloji. İsim, Arapça ن-ف-ع (n-f-ʿa) kökünden gelen ve "fayda vermek" anlamındaki nef‘ mastarına dayanır. Nâfi‘, bu kökün ism-i fâil (etken ortaç) formunda olup doğrudan "fayda veren" mânâsındadır.

Kur'an-ı Kerîm'de en-Nâfi'. Nâfi‘ ismi, Kur'an-ı Kerîm'de bu şekliyle doğrudan Allah'a nisbet edilerek geçmez. Ancak Tirmizî ve İbn Mâce'nin rivayet ettiği esmâ-i hüsnâ listelerinde yer alır. Kur'an'da ise "fayda" (nef‘) ve "zarar" (darr) kavramları pek çok âyette Allah'ın irade ve kudretine bağlanır. Örneğin Fetih sûresinde, "Allah size bir zarar gelmesini diler veya bir fayda elde etmenizi murat ederse O’na karşı kimin bir şey yapmaya gücü yetebilir?" (Fetih 48/11) buyrularak her iki durumun da yegâne fâilinin Allah olduğu belirtilir. Nef‘ ve darr kavramları yedi âyette fiil kalıplarıyla Allah'a izâfe edilirken, beş âyette putların fayda veya zarar veremeyeceği vurgulanarak bu sıfatların yalnızca Allah'a ait olduğu dolaylı olarak ifade edilir. Ayrıca ondan fazla âyette, zararın (durr, ricz, azap) kaldırılması bağlamında fayda verme eylemi Allah'a nisbet edilir.

Anlamca yakın isimler. Cebbâr, Latîf, Muğnî, Muiz, Mukīt, Rezzâk.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Nâfi‘ ismi, genellikle zıddı olan Dâr (zarar veren) ismiyle birlikte anılır. Âlimler, kâinatı yöneten kudretin tam olarak idrak edilebilmesi için bu iki ismin bir arada zikredilmesinin önemini vurgular. Zira hayır ve şer, fayda ve zarar dahil her şey Allah'ın iradesi ve kudreti altındadır. Fahreddin er-Râzî'nin belirttiği gibi, bu isimler bir eksiklik değil, tam aksine mutlak kudreti ifade eden övgü sıfatlarıdır; çünkü bu güce sahip olmayan bir varlığın yaratıcı olması düşünülemez. Bu ismi idrak eden bir mü'min, hayatın iniş ve çıkışları karşısında sarsılmaz bir dayanağa sahip olur. Karşılaştığı zorlukları aşmak için elinden geleni yapar, ancak sonucun Allah'tan olduğunu bilir. Bu bilinç, kişiye hem mücadele gücü verir hem de başarısızlık durumunda onu ümitsizlikten ve ruhsal çöküntüden korur. Zira mü'min, nihai fayda ve zararın yalnızca Allah'ın elinde olduğuna, O'nun takdirine rıza göstermenin en büyük huzur kaynağı olduğuna inanır. Hz. Peygamber'in, "Allahım! Öğrettiğin şeylerden beni faydalandır, bana fayda verecek şeyleri öğret ve bilgimi arttır!" şeklindeki duası, bu ismin tecellisini hayata yansıtmanın en güzel örneğidir.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Nâfi'" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât · Fahreddin er-Râzî, Levâmiʿu’l-beyyinât.

Şerh

Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 272 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)

EN-NÂFİ

Daima mahlukatına faideli olan demektir.

Eh, rabb-lığa bu sıfât yakışır. Zaten hem yarat, hem yüzüstü bırak, münasip olmaz. Çocuklarını sokağa bırakan kadınlar ve ona göz yuman erkekler bu sıfâttan mahrum kimselerdir. Cenâb-ı Hak şu üzerinde bulunduğumuz yeryüzüne bile ne kadar faideler temin etmiştir. Tabiatı ve kanunlarını yaratmış, ayarlamış; güneşiyle, yağ-muruyla, havasıyla, toprağıyla sanki birer birer meşgul olmuş. Vazifelerini tanzim etmiş, milyonlarca sene sabır ve tahammül göstererek tabiatın, toprağın tekemmül ede ede kendi sırlarını idrak edebilecek kabiliyette insanlar, sevgililer yaratma işini tanzim etmiştir. Ne gariptir kî insanların bazıları hatta büyük bir ekseriyeti bu idrak kabiliyetinden uzaklaşmaktadır. Aslına olan muhabbetleri şehvanî bir şekil almış, kendisini yaratını, yaşatanı ve nihayet öldürecek olanı düşünmeye bile vakit ayıramamaktadırlar. Ne nankör insandır ki kendi hizmetinde olan varlıkların zevkine dalmıştır.

Bey iken tabiatın kölesi olmuştur. Hakkı arayıp bulmanın kabil olmayacağını tahmin edenler, "sahibim" diye bizlere tanıtmak istediği sevgililerini bilseler ve aramızda olduklarını düşünerek aradığı sevgililerini bulsalar ve lazımda olduklarını da düşünerek arasalar, bulmak keyfiyeti de kolaylaşır.

Asiler, nankörler, cahiller, gafiller bir meyvanın kabukları gibidirler. Karpuzun kabuğu kendi içinden habersizdir. İçinden haber alabilmesi için patlaması yarılması, yani bir bıçak darbesi lazımdır ki o darbe de onun Ölümü demektir. Bize cevizin acı olan kalın ve sert kabuğu değil, daha içindeki özü lazımdır. Hatta taze olduğu zaman ince bir kabuğu daha vardır ki onu bile çıkarıp atmak lazımdır.

Fena ve idraksiz insanlar da kâmil ve öz insan olan kimselerin kabukları gibidirler. İçini elde etmek için dışını feda edebiliriz. Bu da onlara verilmiş bir mazhariyettir. Bir sevgilinin canına kıyılırsa, kefaret olarak yetmişbir kişinin kanının akması lazımdır.

İşte herkese faideli olan Rabbülâlemin'e herkesin de bilmukabele onunla alakalanması lazım gelirken bir benlik davasında bulunuruz ki bizi toprağa ve ateşe kadar götüren o davadan, o gaflet duygusundan son saatimizde uyanırız. Ne yazık!

Dinimize saygı ve alaka gösterdiğimiz müddetçe zaferden zafere koşmuşuzdur. Din özdür, milliyetçilik, vatanseverlik kabuktur. Asıl olan din ilmidir. Dünya ilimleri onu ihata edemeyen parçalardır. Benliğimiz, özümüz nurdur, bir deryadır. İsimlerimiz ve şekillerimiz dıştır, kabuktur. Muhtelif görünen, çokluk eden, vahdetdir.

Ezan-ı Muhammedi, Kûr'ân-ı Kerîm, peygamberler, kâmil insânlar, bizleri o vahdete, sonsuzluğa, ışık ve muhabbet âlemine çağırıyorlar.

Balı bilirsiniz, arılar yapar. Çiçeklerin özlerindeki şekeri emerler, bir usta gibi çalışarak kovan içindeki peteklere doldururlar. Onların pisliği yoktur, içi dışı baldır. Hatta taşları bile çiğner çiğner mum posalarıyla beraber atarsınız. Hocalar da kitaplardan, ilham yoluyla gönülden ve kainattan ilim toplayarak bal yapan arılara benzerler. O insanlar yalnız ilim değil, ibret ve hikmet meyvalarının güzel kokularını da alırlar, toplarlar, yerinde sarf ederler ki körlerin gönlünü açan, ölüleri dirilten nefha o kokudur. Cenâb-ı Hakk yarattığı mahlukatıyla da birbirlerine yardım ettirmiş ve nihayet insanlara faideli olmuştur. İslâmiyet'in esası da budur.

Biz de demokrasi, hürriyet, insan hakları v.s. diye Garp Medeniyeti'ne başvuruyoruz. Ne acaiptir ki Garp Medeniyeti örnek olarak İslâm Medeniyetini karşısına alarak İslâm âdetini benimsemek yolundadır. Çünkü, bütün hürriyetler bizim dinimizin esasında mevcuttur. Tek tük İslâmlığı kabul eden Hıristiyanlar da bu seviyeye yükselmiş kimselerdir ki yıllarca yaşadıkları Hıristiyanlığı terketmişlerdir. Bunlar Türk değil, İslâm olmaktadırlar. Bizler de İslâm ile müşerref olmuş Türkleriz, büyüklüğümüz bu bakımdandır.

İlk insanları, vahşi kabileleri, bedevî ve cahil ırkları, saldırgan milletleri biliyorsunuz. İslamlık, peygamberimizin teşvikiyle başlamıştır. İnsanlar selâmetle yaşasınlar, düşünsünler diye Allah en şerefli milletin en şerefli kabilesinin içinden en şerefli insana verilmiş bir kitapla taltif etmiştir.

Eğer biz harplerde zafer kazandıksa Allah'tandır, onun lütfudur. Bugün hür bir millet olarak yaşıyorsak, milletler arasında hatırımız sayılıyorsa o da Allah'ın lütfundandır. İçimizdeki dini bütün velilerin ittihadı ve sevgililerin sayesindedir.

Türklük ittihadı daima Rus düşmanlığını körüklemiştir. Nitekim İslâm ittihadı’da İngiliz düşmanlığını tahrik etmiştir. Ne ise hududumuzu aşmayalım, biz yine yolumuza dönelim.

NAFİ' dir nefy eder kaldırır şerri,
Getirir oturtur güzelce berri,
Kalmaz gönlünde kötülük gayri,
Şerleri kaldıran NAFİ'dir ancak.
Cilt 1 kitabının tamamını oku

Füsûs ve Mesnevî Işığında

Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.

Mesnevî-i Şerîf'te en-Nâfi'

Mesnevî şerhlerinde en-Nâfi‘ ismi, genellikle zıddı olan ed-Dârr ismiyle birlikte ele alınır. Bu iki ismin ve diğer zıt isimlerin birbirine mukabil olması, varlık âlemindeki farklılıkların ve zıtlıkların kaynağı olarak görülür. İnsanlar arasındaki mizaç ve mertebe farkları, inanç ve inkâr gibi karşıtlıklar, hep bu ilâhî isimlerin tecellîleridir.

Bu karşıtlık, isimlerin tecellî alanında birbirinin hükmünü sınırlar. Ahmed Avni Konuk’un bir şerhinde belirttiği gibi, zıtlar birbirinin zehridir. Nâfi‘ isminin fayda veren hükmü ortaya çıktığında, Dârr isminin zarar veren hükmü gizli kalır; çünkü iki zıt aynı anda aynı yerde hükmünü tam olarak gösteremez.

Binâenaleyh kahır ile vâki' olan tecellîyi, tecellî-i lutfî ve Dârr ismi ile vâki' olan tecellîyi, tecellî-i nef'î ta'kîb eder. Ve cemâlinde celâli, celâlinde de cemâli gizlidir. Şu halde bir fenâ vak'a hâdis olduğu vakit, mutlak onun zımnında bir lutuf gizlidir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Bu isimlerin tecellîlerini ve aralarındaki ilişkiyi bilmek, hayır ile şerri ayırt etmeye yarayan bir ilimdir. Nitekim bir şerhte, fayda (nef) Nâfi‘ isminin, zarar ise Dârr isminin bir gereği olarak açıklanır ve bu isimler üzerine düşünmenin önemine işaret edilir.

Füsûsu'l-Hikem'de en-Nâfi'

Fusûs şerhlerinde de Nâfi‘ ve Dârr isimlerinin zıtlığı, âlemdeki tezahürlerin temel bir düzeni olarak açıklanır. Bu zıtlık, tabiatta ve insanlar arasında kendini gösterir. Peygamberlerin daveti, bu zıt isimlerin mazharı olan insanların birbirinden ayırt edilmesini sağlayan bir ölçü olarak görülür.

Kelime-i İsmâiliyye şerhinde, kulların ilâhî isimlerin gerekliliklerini ortaya koyarak Hakk’ı razı ettiği anlatılır. Buna göre, çevresine fayda ulaştıran bir kimse, Nâfi‘ isminin hükmünü açığa çıkarmış olur.

Meselâ kimi muhîtine zarar îka' etti, Dârr isminin iktizâsını meydâna koydu; ve kimi halka nef' îrâs eyledi, Nâfi' isminin ahkâmını izhâr etti. Ve Allah ismi kâffe-i esmâyı câmi' olduğundan, bu isimlerin her birerlerinin abîdinden râzı oldu; ve binnetîce de bu abîdin kâffesi Allah indinde marzî oldular.

— Kelime-i İsmâiliyye

İsimlerin bu zıtlığı tecellî ve tezahür âleminde geçerlidir. Zât mertebesinde ise bütün zıtlıklar ortadan kalkar. Kelime-i İsmâiliyye şerhinde ifade edildiği gibi, Nâfi‘ ve Dârr gibi isimler kendi özellikleriyle birbirinden ayrıdır. Fakat Zât’ın birliği (ahadiyyet) açısından bakıldığında, bütün isimler bir ve aynıdır; o mertebede zıtlık ve ayrılık yoktur.

Terzibaba Külliyatında en-Nâfi'

Bu ismin mazharı olan bir kimsenin kendine has yolu (sırât-ı müstakîmi) ve zevki, başkalarına fayda ulaştırmaktır. Çevresinden bazı olumsuz sıfatlar edinmiş olsa bile, o kişinin iç huzuru, insanlara faydalı olmasına bağlıdır.

Meselâ Nâfi' isminin mazharı olan bir kimsenin zevki ve sırâtı, herkese îsâl-i menfaattir (fayda ulaştırmaktır). O kimse her ne kadar muhît-i kevnîsinden (çevresinden) kaptığı birtakım sıfât-ı nefsâniyyenin rengine boyanmış olsa da, yine rabb-i hâssı olan Nâfi' isminin zevkinden hâlî (yoksun) değildir. Bu sıfât-ı ârıza (geçici sıfat) sâikasıyla birtakım mesâvide (kötülüklerde) bulunsa bile, yine nef'î halkı gözetmedikçe kalben müsterîh olamaz ve halka zarar îrâs eylese müteessir olur; çünkü rabb-i hâssının zevki budur; ve bu isim esmâ-i cemâliyyedendir. Binâenaleyh o kimse hadd-i zâtında (özünde) bir ism-i Cemâl'in mazharıdır.

— Mü'minûn Sûresi

İlacın iyileştirmesi veya ateşin yakması gibi olaylar, o nesnelerin kendinden değildir. Gerçekte fayda veren (en-Nâfi‘) de zarar veren (ed-Dârr) da yalnızca O’dur.

Zâriyât Sûresi tefsirinde, dünyanın zıt isimlerin bir tecellî alanı olduğu hatırlatılır. Bu isimlerin eserlerine takılıp kalanlar sıkıntı çekerken, bu fiillerin ardındaki tek Fâil’i, yani Hakk’ı görenler ise huzur bulur. “Allah’a kaçınız” âyeti, bu tecellîlerin etkilerinden sıyrılıp isimlerin sahibine sığınmaya bir davet olarak yorumlanır.

Değerlendirme

Nâfi‘ ismi, bütün kaynaklarda zıddı olan Dârr ismiyle birlikte anılarak, âlemdeki zıtlıkların ve çeşitliliğin ilâhî isimlerin birer tecellîsi olduğu fikrini temellendirir. Bu karşıtlık, hem tabiatın işleyişinde hem de insanlık âlemindeki farklılıklarda kendini gösterir.

Bu ismin tecellî ettiği bir kulun en belirgin vasfı, başkalarına fayda vermekten zevk alması ve zarar verdiğinde bundan manevî bir ızdırap duymasıdır. Bu durum, o kişinin “özel Rabbi”nin (rabb-i hâss) Nâfi‘ ismi olmasından kaynaklanır. Nihayetinde bütün bu zıt tecellîlerin ardında tek bir Fâil’in olduğu ve O’na yönelmekle huzura erileceği vurgulanır.

İlgili İsimler