er-Rahmân

er-Rahmân — Sonsuz Merhametiyle Lütuf ve İhsanda Bulunan

Mânâ. er-Rahmân, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup “şefkat ve merhamet eden, acıyan” demektir. Kelimenin kökünde bulunan “yufka yürekli olmak, birinin üzüntüsüne ortak olmak” gibi beşerî ve duygusal unsurlar, Allah’a nispet edildiğinde arındırılır. Bu bağlamda er-Rahmân, “sonsuz merhametiyle varlıklara karşılıksız ve sürekli olarak lütuf ve ihsanda bulunan” şeklinde tanımlanır. Bu isim, Allah’ın rahmetinin enginliğini ve sürekliliğini ifade eder.

Etimoloji. İsim, Arapça ر-ح-م (r-ḥ-m) kökünden gelen ve “merhamet etmek, severek ve acıyarak korumak” anlamındaki rahmet (ruhm, merhamet) mastarına dayanır. Âlimlerin büyük çoğunluğu, ismin bu kökten türediğini ve Arapça olduğunu kabul eder. Bazı müsteşriklerin kelimenin İbrânîce kökenli olduğu yönündeki iddiaları, Arapça ile İbrânîce arasındaki bilinen köken birliğine bağlanmış ve genel kabul görmemiştir. Câhiliye döneminde tevhid inancı çerçevesinde kullanılması da ilâhî dinlerin ortak tevhid ilkesiyle açıklanmıştır.

Rahmân ve Rahîm Nüansı. Kur'an'da sıkça birlikte geçen bu iki isim arasında ince anlam farkları bulunur. Yaygın görüşe göre er-Rahmân, dünya hayatında mümin-kâfir ayırt etmeksizin bütün varlıkları kuşatan genel ve engin rahmeti; er-Rahîm ise âhiret hayatında yalnızca müminlere yönelik özel rahmeti ifade eder. Hattâbî bu farkı, “Rahmân, sadece Allah’a özgü olması yönüyle hususi, anlamı (herkesi kapsaması) yönüyle umumidir. Rahîm ise Allah’tan başkası için de kullanılabilmesi yönüyle umumi, anlamı (müminlere has olması) yönüyle hususidir” şeklinde formüle eder. Bazı âlimler ise iki isim arasında mâna farkı olmadığını, her birinin diğerinden daha yoğun bir şefkat (rikkat) ifade ettiğini belirtir. Dilbilimsel olarak er-Rahmân, Allah lafzı gibi zâtî bir isim konumundayken; er-Rahîm, daha çok sıfat özelliği taşır.

Kur'an-ı Kerîm'de er-Rahmân. Rahmet kavramı Kur'an'da çok geniş bir yer tutar. “Rahmân” ismi Allah’a nispetle 57 yerde geçer. “Rahîm” ismi ise 114 defa zikredilir. Ayrıca rahmet kavramı fiil kalıplarında 119, isim olarak 90’dan fazla yerde kullanılır. er-Rahmân ismi, altı âyette Rahîm ismiyle birlikte gelir. Müslümanların temel zikri olan Besmele’de (“Allâhi’r-rahmâni’r-rahîm”) Allah lafzının sıfatı olarak yer alır. Kur'an'da Allah’a dua ederken “Allah” veya “Rahmân” isimlerinden herhangi biriyle O’na yönelinebileceği belirtilir (İsrâ 17/110). Meryem sûresinde “Allah” lafzı sadece iki defa geçerken “Rahmân” isminin on altı defa tekrarlanması, bu ismin insan gönlünü Allah’a yaklaştıran kuşatıcı yönüne işaret eder. Âlimler, “er-Rahmân” isminin Allah’a has olduğu ve O’ndan başkası için kullanılamayacağı konusunda ittifak etmiştir.

Anlamca yakın isimler. Latîf, Raûf, Vedûd, Velî.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Allah’ın rahmeti, insanın akıl ve duygu sınırlarını aşan bir kapsama sahiptir. Gazzâlî’ye göre, hastalık, fakirlik ve musibetler gibi insan açısından “şer” görünen olayların her birinin içinde bir hayır gizlidir; kangren olmuş bir organın bedenin selameti için kesilmesi gibi, dolaylı şer, daha büyük bir hayra hizmet eder. Bu ismi idrak eden kulun alacağı nasip de bu çerçevede şekillenir. Gazzâlî’ye göre er-Rahmân isminin tecellisi, günahkârlara hakaretle değil merhametle bakmak, her günahı bir musibet kabul edip onu ortadan kaldırmak için şefkatle çaba göstermektir. er-Rahîm isminin yansıması ise, fakir ve muhtaçların ihtiyacını gidermeye çalışmak; buna gücü yetmiyorsa onların üzüntüsünü paylaşarak ve dua ederek yanlarında olmaktır.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Rahmân" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.