er-Rahîm

er-Rahîm — Rahmeti Bol ve Sürekli Olan

Mânâ. er-Rahîm, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "çok merhamet eden, merhameti sonsuz ve sürekli olan" demektir. Bu isim, Allah'ın rahmetinin kullarına kesintisiz bir şekilde ulaştığını ve özellikle âhiret hayatında mü'minler için tecelli edeceğini ifade eder. Genellikle "er-Rahmân" ismiyle birlikte zikredilir ve aralarında ince bir anlam farkı bulunur. Klasik tefsir ve kelâm kaynakları, Rahmân isminin rahmetinin bu dünyada inanan-inanmayan ayrımı yapmaksızın bütün mahlûkatı kapsadığını, Rahîm isminin rahmetinin ise âhirette yalnızca mü'minlere yönelik özel bir lütuf ve ikram olduğunu belirtirler. Gazzâlî, Rahmân isminin rahmetin kendisini (zatını), Rahîm isminin ise bu rahmetin kullarla olan bağını ve sürekliliğini ifade ettiğini söyleyerek bu nüansa dikkat çeker.

Etimoloji. İsim, Arapça ر-ح-م (r-ḥ-m) kökünden türeyen "rahmet" (rahmet, merhamet) mastarına dayanır. Bu kök, sözlükte "şefkat ve merhamet etmek, acıyıp esirgemek, affetmek, bağışlamak" gibi derin ve kapsayıcı anlamlar taşır. Hem Rahmân hem de Rahîm isimleri, Allah'ın merhamet sıfatının farklı boyutlarını ifade etmek üzere bu ortak kökten türetilmiştir.

Rahmân-Rahîm Nüansı. Dilbilimciler ve müfessirler, iki isim arasındaki farkı yapısal ve anlamsal olarak ele alırlar. Rahmân ismi, Arapçada mübalağa (yoğunluk) bildiren "fe'lân" kalıbındadır ve rahmetin enginliğini, her şeyi kuşatan (feyyâz-ı mutlak) bir nitelik taşıdığını gösterir. Bu nedenle Kurtubî gibi âlimler, "Rahmân" isminin sadece Allah'a mahsus olduğunu, insanlar için kullanılamayacağını belirtir. Rahîm ismi ise kalıcılık ve süreklilik bildiren "fa'îl" kalıbında bir sıfat-ı müşebbehedir. Bu yapı, rahmetin kalıcı, yerleşik ve somutlaşmış (rahmet-i mücessem) bir vasıf olduğunu anlatır. İbnü'l-Esîr'in de belirttiği gibi bu yapısal fark, Rahmân'ın dünyadaki bütün varlıkları kapsayan genel (âm) rahmetine, Rahîm'in ise âhirette mü'minlere has kılınan özel (hâs) ve ebedî rahmetine işaret ettiği şeklinde yorumlanmıştır.

Kur'an-ı Kerîm'de er-Rahîm. "Rahîm" ismi, Kur'an'da 114 yerde Allah'a nispet edilir ve bu özelliğiyle en sık geçen ilâhî isimlerdendir. Ayrıca bir defa da Tevbe sûresinin 128. âyetinde, mü'minlere karşı olan derin şefkatini belirtmek üzere Hz. Peygamber'in bir sıfatı olarak kullanılır. Kur'an'da sıkça diğer ilâhî isimlerle birlikte bir terkip hâlinde geçer. En bilineni, her işin başında zikredilen besmelede yer alan "er-Rahmâni'r-Rahîm"dir. Bunun yanı sıra Tevvâb (tevbeleri çokça kabul eden), Gafûr (çok bağışlayan), Vedûd (çok seven) ve Raûf (çok şefkatli) gibi isimlerle birlikte zikredilerek Allah'ın merhamet, sevgi ve bağışlayıcılığının farklı yönleri vurgulanır. "el-Azîzü'r-Rahîm" terkibi ise O'nun mutlak kudretinin asla zulme ve zorbalığa dönüşmediğini, aksine her zaman merhametle dengelendiğini gösterir.

Anlamca yakın isimler. Rahmân, Raûf, Vedûd, Gafûr, Afüv, Tevvâb, Ber, Kerîm, Latîf.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Allah'ın Rahîm olması, O'nun rahmetinin kesintisiz, ebedî ve özellikle iman edenlere yönelik bir tecellisi olduğunu öğretir. Bu inanç, mü'mine günahları ne kadar çok olursa olsun Allah'ın bağışlayıcılığından asla ümit kesmemesi gerektiğini hatırlatır. Rahîm ismi, ilâhî rahmetin sadece bu dünyayla sınırlı olmadığını, asıl ve kâmil tecellisinin âhirette gerçekleşeceğini müjdeler. Bu ismi idrak eden bir kul, ilâhî ahlâk ile ahlaklanma (tahalluk bi ahlâkillâh) prensibi gereği, kendi hayatında merhameti bir ilke edinir. Başta insanlar olmak üzere bütün mahlûkata karşı şefkatli ve affedici bir tutum sergiler. Mü'minin manevî hayatı, Allah'ın Azîz ve Kahhâr gibi celâl isimlerinin bildirdiği haşyet (korku ve saygı) ile Rahmân ve Rahîm gibi cemâl isimlerinin telkin ettiği recâ (ümit) arasında dengeli bir şekilde seyreder. Bu denge, onu hem günahlardan sakındırır hem de O'na olan sevgi ve bağlılığını artırır.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Rahmân" maddesi