Esmâ 92
الضَّارّ
Dârr
DARRUN Daralanlara eder yardım,Zorlanınca gidersin adım adım,Yardım görmek güzel bir tadım,Zorlananlara yardım eden DARRUN'dur ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Zarar Veren Şeyleri Yaratan
Mânâ. ed-Dârr, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "zarar veren şeyleri yaratan" anlamına gelir. Genellikle zıddı olan ve "fayda veren" mânâsındaki "en-Nâfi'" ismiyle birlikte anılır. Bu isim, hayır gibi şerrin de, fayda gibi zararın da yegâne yaratıcısının Allah olduğunu ifade eder. Kâinattaki her olayın, imtihan, hikmet veya ceza gibi sebeplerle O'nun izni ve iradesi dâhilinde gerçekleştiğini gösterir.
Etimoloji. İsim, Arapça ض-ر-ر (d-r-r) kökünden türemiştir. Kaynaklarda bu kökün, "zarar vermek" anlamındaki darr (الضَّرّ) masdarı ile "hastalık, sıkıntı, darlık" gibi mânalara gelen durr (الضُّرّ) ismini içerdiği belirtilir. ed-Dârr, bu kökün ism-i fâil (etken ortaç) formudur ve "zarar veren" demektir. Kavram, "fayda" anlamındaki nef' ve "fayda veren" anlamındaki en-Nâfi' ile karşıt bir anlam ilişkisine sahiptir.
Kur'an-ı Kerîm'de ed-Dârr. ed-Dârr ismi, Kur'an-ı Kerîm'de bu şekliyle (ism-i fâil olarak) doğrudan Allah'a nispet edilmemiştir. Ancak "zarar" (darr ve durr) kavramı pek çok âyette Allah'ın iradesine bağlanır. Kaynak metne göre, darr (zarar) ve nef' (fayda) kavramları yedi âyette fiil sigasıyla, bir âyette de (Fetih 48/11) irade sıfatı yoluyla Allah'a izafe edilmiştir. Bu âyetler, insana dokunan bir zararı ancak Allah'ın giderebileceğini veya O'nun dilemesi dışında kimsenin kimseye zarar ya da fayda veremeyeceğini vurgulayarak tevhid ilkesini pekiştirir.
Anlamca ilişkili isimler. ed-Dârr isminin anlam çerçevesi, en belirgin olarak zıt anlamlısı (mukabili) olan en-Nâfi' (Fayda Veren) ile birlikte anlaşıldığında ortaya çıkar. Kaynaklarda bu iki isim sıklıkla bir arada zikredilir. Bu durum, kâinattaki fayda ve zarar, hayır ve şer gibi zıtlıkların ve dengenin yaratıcısının tek bir ilah olduğunu, her ikisinin de O'nun iradesiyle tecelli ettiğini gösterir.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. ed-Dârr isminin esmâ-i hüsnâ arasında sayılması, hayır ve şer her ne varsa hepsinin yaratıcısının Allah olduğu yönündeki Ehl-i sünnet akîdesinin temelini oluşturur. Nitekim bu isim, Tirmizî ve İbn Mâce tarafından rivayet edilen 99 isim listesinde en-Nâfi' ile birlikte yer alır. Bu ismi idrak eden bir mümin, başına gelen musibet ve sıkıntıların ardında ilahî bir hikmet arar. Karşılaştığı zorlukların, günahlarına kefaret veya manevî derecesini yükselten bir imtihan olabileceğini düşünür. Bu inanç, kişiyi isyandan korur, sabır ve tevekküle yöneltir. Her türlü zararın nihai kaynağının ve onu giderecek olanın yalnızca Allah olduğunu bilmek, kula fânilere değil, sadece Allah'a sığınma ve O'na dua etme bilinci kazandırır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Dâr" maddesi
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 271 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
ED-DARR
Hikmeti gereği elem ve zarar verdiği düşünülen şeyleri halk eden… Çünkü bu nefsi bir algılamadır. Bu âlemde her şey kemâlinde olduğu için hakîkatte zarar verecek bir şey yoktur. Cenâb-ı Hakk şer zannettiğiniz şeylerde hayır, hayır zannettiğiniz şeylerde hayır olabilir. Buyuruyor.
DARRUN' Daralanlara eder yardım,
Zorlanınca gidersin adım adım,
Yardım görmek güzel bir tadım,
Zorlananlara yardım eden DARRUN'dur ancak.
Zorlanınca gidersin adım adım,
Yardım görmek güzel bir tadım,
Zorlananlara yardım eden DARRUN'dur ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te ed-Dârr
Mevlânâ, Dârr ismini tek başına değil, hep karşıtı Nâfi' ile birlikte işler. Konuk'un şerhinde Dârr (zarar verebilen), âlemdeki zıtlıkların, çekişmelerin ve celâlî tecellînin kaynağı; fakat aynı zamanda ardından mutlaka bir lütuf gelen ilâhî bir isimdir.
Dârr'ın hâssiyeti Nâfi'in hâssiyetinden başkadır. Şerhin en temel teması, her ismin kendine has bir işi olmasıdır. Cilt 10 bunu açar:
"Mazhar oldukları esmâ-i ilâhiyyenin hâssiyeti başka başkadır… Dârr isminin hâssiyeti Nâfi' isminin hâssiyetinden başkadır… ve esmânın hasr ve ta'dâdı kâbil olmadığından, bunların mezâhirini hâvî olan mülk-i ilâhî dahi gâyet geniş ve nihâyetsizdir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 10)
Demek Dârr ile Nâfi' birbirine indirgenemez; zarar veren isimle fayda veren isim ayrı işler görür. Bu sayısız ismin görünüş yerlerini kapsayan ilâhî mülk, başı ve sonu olmayacak kadar geniştir; çünkü Hak ezelî ve ebedî bir Hâlık'tır.
Kahır tecellîsini lütuf, Dârr tecellîsini Nâfi' takip eder. Cilt 6, ismin asıl tesellîsini verir: "ve esmâ ise aslâ ta'tîl kabûl etmez. Binâenaleyh kahır ile vâki' olan tecellîyi, tecellî-i lutfî ve Dârr ismi ile vâki' olan tecellîyi, tecellî-i nef'î ta'kîb eder. Ve cemâlinde celâli, celâlinde de cemâli gizlidir." Demek hiçbir zarar tecellîsi son söz değildir; Dârr'ın ardından mutlaka Nâfi' gelir. Celâlin içinde cemâl gizlidir; zararın altında bir fayda saklıdır.
Zıt isimler âlemde çekişme doğurur. Cilt 5, Dârr ile Nâfi'in âlemdeki görünür sonucunu koyar: Hak, ilminde sâbit olan hakîkatleri âlem-i şehâdette açığa çıkarır ve "Hâdî, Mudill, Dârr, Nâfi' gibi ahkâmı yekdiğerine muhâlif olan isimlerin mezâhiri zâhir olur; ve bu âlem-i ef'âlde bu yüzden dâimâ kavgalar ve nizâ'lar eksik olmaz." Âlemdeki çatışma, birbirine zıt isimlerin ayrı ayrı görünüş yerlerinden doğar; Dârr ile Nâfi' aynı anda zuhûr ettikçe çekişme biter gibi olmaz.
Hak dâimâ tecellîdedir. Cilt 10, ismin kesintisizliğini bir âyetle bağlar: "Esmâ-i ilâhiyye ahkâmı ta'tîl kabûl etmediğinden Hakk'ın tecellî etmediği bir ân yoktur" — "külle yevmin hüve fî şe'n" (Rahmân, 55/29), "O her ân bir tecellîdedir." Demek Dârr ismi de hiç durmaz; zarar gibi görünen tecellî de o dâimî işleyişin bir yüzüdür.
Füsûsu'l-Hikem'de ed-Dârr
İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Dârr, mütekâbil (karşılıklı) celâl-cemâl isimlerinin tipik bir örneğidir. Terzibaba'nın derslerinde Dârr, hem âlemin teceddüdünü sağlayan, hem de ahadiyette karşıtıyla birleşen bir isimdir.
Hak, bütün zıtları cem'ettiği için bilinir. Kelime-i İdrîsiyye, ismin asıl yerini koyar:
"Hak bilcümle ezdâdı cem'etmekle bilinir. Zîrâ Celîl ve Cemîl ve Hâdî ve Mudill ve Dârr ve Nâfi' ve Muhyî ve Mümît ancak O'dur. Şu hâlde Hak üzerine cemî'-i ezdâd ile hükmolunur;" (Kelime-i İdrîsiyye)
Demek Dârr ile Nâfi' birbirine zıt görünse de, ikisi de tek bir Hakk'ın isimleridir; zıtlık isimler arasındaki nisbetten ibârettir, Hakk'ın hüviyetinde zıtlık yoktur. Hak, ancak bütün zıtları kendinde topladığı için tam bilinir.
Dârr'ın yolu Nâfi'in yoluna göre doğru değildir. Kelime-i Hûdiyye, her ismin kendi içinde doğru olduğunu koyar: "Dârr isminin tarîki, Nâfi' isminin tarîkine nisbeten müstakîm olmaz; ve mü'min kâfiri, kâfir dahi mü'mini, eğri yolda görür. İmdi ne kadar esmâ-i ilâhiyye varsa, müsemmânın ahadiyeti i'tibariyle kâffesi müsemmâ-yı Allah'a vâsıl olur." Demek Dârr kendi gereğine göre dümdüz yürür; ama Nâfi'in gözünden eğri görünür. Yine de bütün isimler, tek müsemmâda — Allah'ta — birleşir.
Terzibaba Külliyatında ed-Dârr
Terzibaba, Dârr ismini somut bir misalle açar: zehir Dârr'ın, bal Nâfi'in görünüş yeridir. Her şey kendi isminin gereğine tâbi'dir; zararlı görünen de kendi yolunda dosdoğrudur.
Zarar veren de fayda veren de O'dur; "Allah bana yeter." Zümer Sûresi şerhi, ismi bir teslîmiyete bağlar: "Celâl ve Cemâl'in kaynağı O'dur; zarar veren (ed-Dârr) de fayda veren (en-Nâfi) de ancak O'dur. 'Kul hasbiyallâh' — De ki: Allah bana yeter." Hem zararı hem faydayı tek elden bilen kul, "Allah bana yeter" der; çünkü Dârr'ı da Nâfi'i de tutan aynı eldir. Bu, ismin sâlikteki meyvesidir: zarar tecellîsinde bile o tek ele güvenmek.
Değerlendirme
Mesnevî, Dârr ile Nâfi'i mütekâbil isimler sayar; her zarar tecellîsini bir fayda tecellîsinin takip ettiğini, celâlin içinde cemâlin gizli olduğunu söyler. Terzibaba külliyatı ise somut misalle açar: zehir Dârr'ın, bal Nâfi'in mazharıdır; her şey kendi isminin gereğince dosdoğru yürür, zarar veren de fayda veren de tek zâttır — bu yüzden kula düşen "Allah bana yeter" demektir. Bu ismi nafi, kahhar ve celal ile birlikte; zıt-tamamlayıcısı olarak ise dâimâ en-Nâfi' ile okumak gerekir.