Mâni'

Mesnevî-i Şerîf'te el-Mâni'

Mesnevî şerhlerinde el-Mâni‘ ismi, hem kâinattaki hem de insanın iç dünyasındaki çeşitli engelleme ve men etme fiillerinin ilâhî kaynağı olarak açıklanır. Ahmed Avni Konuk, Cilt 1'deki şerhinde bu ismin tecellîsinin kâmil bir velînin kalbinde huzursuzluk meydana getirerek onu, ilâhî bir kudretle, gerçekleşmekte olan bir olayı durdurmaya sevk edebileceğini belirtir. Velî, Hakk’ın kendisine verdiği bu güçle, atılmış bir oku bile hedefine varmadan yolundan çevirebilir.

Çünkü Hak, kendi halîfesi olan kâmilin kalbine Mâni' ism-i şerîfiyle tecellî eder; ve kâmil, dest-i Rab'den, ya'ni bir ism-i ilâhînin iktizâsı olarak zuhûr edecek olan mevâlîdden; ya'ni o ismin âsâr ve ahkâmından pişmân ve bî-hu-zûr olur. Bu sebeble o mevâlîdin, ya'ni o ismin ahkâm ve âsârının kapıları olan sebebi bağlar ve atılmış olan oku, bir eser ve mevlûd zuhûra getirmemek için yolundan geri çevirir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Bu ismin tecellîsi sadece insan eliyle değil, tabiat olaylarında da gözlemlenir. Cilt 1'deki bir başka şerhte güneş tutulması, Cenâb-ı Hakk'ın el-Mâni' ismiyle tecellî ederek ay kursunu bir engel kılması ve güneşin ışığını yerin bir kısmından men etmesi olarak yorumlanır.

El-Mâni' ismi, zıddı olan el-Mu'tî (veren, ihsan eden) ismiyle birlikte de düşünülür. Cilt 7'deki bir şerhe göre, bir talip arzu ettiği şeye doğru koştukça Hakk Teâlâ onun önüne bir engel koyar. Bu durum, talibin aşkını ve gayretini daha da artırmaya hizmet eder.

Ya'ni "Vaktâki o âşık ve tâlib olan kimselere bidâyette ma'şûk ve matlûbları olması mukadder olan şeyle ansızın çarpışma ve tesâdüm vâki' oldu, bu çarpışma sebebiyle rûhları mahzûz oldu. Ondan sonra, onun arkasından koştular; fakat onlar, ma'şûka ve matlûblarının arkasından koştukça, Hak Teâlâ onların ayaklarının önüne bağ koyar ve onlar o bağ ve mânia yüzünden meşakkate giriftâr olurlar." Çünki mezâhir-ı kevniyye, esmâ-i ilâhiyyenin meclâsıdır; onlarda âsâr ve ahkâm-ı esmâ zuhûr etmek îcâb eder ve Hak Teâlâ hazretlerinin "Mu'tî" ism-i celili, bir şeyin i'tâsını îcâb ettiği gibi, "Mâni" ism-i celili dahi o şeyin vürûdunu men' etmeğe teşebbüs eder. Ve bu men', tâlibin aşkını ve çalışmasını tezyîd eder.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Füsûsu'l-Hikem'de el-Mâni'

Kelime-i Âdemiyye şerhinde, Mâni‘ ve Mu‘tî gibi birbirine mukabil isimlerin Hakk’ın “iki eli” olarak tabir edildiği ve bu zıt isimlerle insân-ı kâmile teveccüh ettiği ifade edilir.

Füsûs mukaddimesindeki bir şerhte, her ilâhî ismin, diğerlerinde bulunmayan kendine has bir “hazzı”, yani özel bir payı olduğu belirtilir. Buna göre Mâni‘ isminde bulunan tecellî hazzı, onun zıddı olan Mu‘tî isminde bulunmaz. Bu, her bir ismin kendi alanında eşsiz ve benzersiz olduğunu gösterir.

Kelime-i Îseviyye şerhinde ise Mâni‘ ve Mu‘tî gibi zıt isimlerin “nefes-i Rahmânî”den kaynaklandığı ve tabiatta beliren tezahürleri arasındaki karşıtlığın, varlıktaki çekişme ve mücadelenin temelini oluşturduğu anlatılır.

Terzibaba Külliyatında el-Mâni'

Câsiye Sûresi tefsirinde el-Mâni‘ isminin, el-Hakîm isminin hükmü altında çalıştığına dikkat çekilir. Cenâb-ı Hakk, hikmeti gereği dilediğine hikmet verirken Mu‘tî, dilediğinden men ederken ise Mâni‘ ismiyle tecellî eder. Her iki durumda da fiil, O’nun sonsuz hikmetine dayanır.

Aynı şekilde Hakîm ismi, bazen Mu’tî isminin içinde tecellî eder; çünkü Allah hikmeti dilediğine verir. Bazen de Mâniʿ ismine dâhil olur; zira O, hikmeti dilediğinden meneder. Dolayısıyla bu iki isim de Hakîm’in hükmü altında yer alır.

— Câsiye Sûresi

Zümer Sûresi tefsirinde, insanlar arasındaki ayrılık ve çatışmaların temelinde, onların zıt ilâhî isimlerin tecellî yerleri olmaları yattığı belirtilir. Bu bağlamda, Mu‘tî isminin mazharı olan bir kişi ile Mâni‘ isminin mazharı olan bir kişi arasında dünyada bir ihtilâf yaşanması kaçınılmazdır.

Sâd Sûresi tefsirinde ise Tilimsânî’den yapılan bir aktarımla bu ismin tecellîsinin bir yönü açıklanır. Buna göre, bir kula verilen nimet o kulun taşkınlığına sebep olacaksa, nimetin devamı kesilir ve bereketini yitirir. İşte bu durumda Mâni‘ ismi devreye girmiş olur.

Değerlendirme

El-Mâni‘ ismi, Cenâb-ı Hakk’ın engelleme ve men etme fiillerinin kaynağıdır. Bu tecellî, bazen bir nimeti hak etmeyen veya o nimetle azgınlaşacak olandan esirgemek, bazen de bir talibin arzusunu ve gayretini artırmak için önüne bir zorluk çıkarmak gibi hikmetlerle gerçekleşir. Bazen de fakirlik gibi dünyevî zorluklar bu ismin bir tecellîsi olabilir.

Mâni‘ ismi, genellikle zıddı olan Mu‘tî (veren) ismiyle bir denge içinde anlaşılır. Bu zıt isimlerin tecellîleri, hem insanlar arasındaki kaçınılmaz farklılık ve çatışmaların hem de tabiat âlemindeki zıtlıkların temelini oluşturur. Ancak bu karşıtlıklar, her bir ismin kendine özgü bir tecellî alanı olduğu ve hepsinin daha kuşatıcı bir hikmet altında işlediği bir nizamın parçasıdır.