Esmâ 95
الْهَادِي
Hâdî
HADİ'dir eder hakkı tebliğ,Çağrısı açıktır ve beliğ,Buldursun hepimize doğru yolu,Kendi yolunu açan HADİ'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Hidayet Veren, Doğru Yolu Gösteren
Mânâ. el-Hâdî, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "yol gösteren, hayır ve mutluluk getiren bir hedefe rehberlik eden" demektir. İslâm âlimleri bu ismi, Allah'ın iki temel hidayet tecellisi üzerinden tanımlar: Birincisi, insana hayatını sürdürmesi için gereken aklı, muhakeme yeteneğini ve zaruri bilgileri vermesi; ikincisi ise ebedî mutluluğunu kazanacağı manevî yolu peygamberler ve kitaplar aracılığıyla ona göstermesidir. Râgıb el-İsfahânî, hidayeti "lutufla rehberlik etme" olarak tanımlayarak dört aşamada inceler: 1) Her mükellefe verilen akıl ve temel bilgiler, 2) Peygamberler aracılığıyla yapılan ilâhî davet, 3) Daveti kabul edenlere lütfedilen başarı (tevfik), 4) Âhirette sâdık kulların cennete ulaştırılması. Bu kapsamlı mana, el-Hâdî isminin sadece yol göstermek değil, aynı zamanda o yolda yürümeyi kolaylaştırmak ve hedefe ulaştırmak gibi boyutlarını da içerir.
Etimoloji. İsim, Arapça ه-د-ي (h-d-y) kökünden gelen ve "doğru yolu bulmak, yol göstermek, rehberlik etmek" anlamlarına sahip hüdâ (hedy, hidâyet) mastarına dayanır. Hâdî, bu kökten türeyen bir ism-i fâil (sıfat) olup eylemi gerçekleştireni ifade eder.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Hâdî. Hidayet kavramı, fiil formlarıyla pek çok âyette Allah'a nispet edilir. "Hâdî" ismi ise Kur'an'da on yerde geçmekle birlikte, bunların sadece ikisinde doğrudan Allah'a izâfe edilmiştir. Bu âyetlerden birinde Allah'ın iman edenleri dosdoğru yola ileteceği (Hac 22/54), diğerinde ise hidayet edici olarak O'nun yeteceği (Furkān 25/31) vurgulanır. Diğer kullanımlarda ise isim ya Hz. Peygamber için kullanılır ya da belirli bir fail zikredilmez. Kur'an, "Şüphe yok ki sen doğru bir yolu göstermektesin" (eş-Şûrâ 42/52) ve "Her toplumun bir rehberi (hâdî) vardır" (er-Ra'd 13/7) gibi âyetlerle peygamberlerin de birer "hâdî" (davetçi, irşat edici) olduğunu belirtir.
Anlamca yakın isimler. Ber, Fettâh, Latîf, Reşîd, Şekûr, Velî.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Hâdî, hem Allah'ın kelâm sıfatıyla ilgili (gerçeği beyan etmesi yönüyle) zâtî, hem de hidayeti ve ona ulaştıracak vasıtaları yaratması yönüyle fiilî bir sıfattır. Bu isim, Allah'ın rahmetinin en geniş tecellilerinden biridir. Hz. Mûsâ'nın dilinden ifade edildiği gibi, Allah "her şeye yaratılış özelliğini vermiş, sonra da ona yol göstermiştir" (Tâhâ 20/50). Bu ayet, arının bal yapmasından insanın akıl ve vicdanla donatılmasına kadar evrendeki tüm varlıkların ilâhî bir rehberlik altında olduğunu gösterir. Bu ismi idrak eden mü'min, sahip olduğu aklın, bilginin ve iman nimetinin Allah'tan gelen bir lütuf olduğunu anlar. İnsanın bu sonsuz hidayet tecellileri karşısındaki görevi ise şükretmektir. Kelâm literatüründe bu durum, "Lutufta bulunana teşekkür etmek, lutfa mazhar olanın vicdan borcudur" ilkesiyle ifade edilir. Bu şükür, yalnızca dille yapılan bir teşekkür değil, aynı zamanda imanın gereği olan salih amellerle ve Allah'ın gösterdiği yolda kararlılıkla yürüyerek yerine getirilen bir kulluk bilincidir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Hâdî" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 277 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-HÂDİ
Hidayet eden, yol gösteren demektir.
Yani bu ismin ve bu sıfâtın sahibi olanlar bu işi görürler Yukarıda arzettik. Cenâb-ı' Allah'ın bütün sıfâtları saltanatının icraatını yapmaktadır, hepsi azametle faaliyettedirler. Bizler onun maşasıyız. Yol göstermek hususunda Rabb-imizin emrine tabî olduğumuz gibi, taliplerin de emrine tâbiyiz.
HADİ' dir eder hakkı tebliğ,
Çağrısı açıktır ve beliğ,
Buldursun hepimize doğru yolu,
Kendi yolunu açan HADİ'dir ancak.
Çağrısı açıktır ve beliğ,
Buldursun hepimize doğru yolu,
Kendi yolunu açan HADİ'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Hâdî
Mesnevî şerhlerinde el-Hâdî ismi, genellikle zıddı olan el-Mudill ismiyle birlikte ele alınır. İlâhî isimlerin birbirine zıt ve karşıt hükümlere sahip olabileceği, bu iki ismin tecellîleri üzerinden anlatılır. Bazen Mudill isminin tecellî yerleri Hâdî isminin tecellî yerlerine, bazen de tam tersi galip gelebilir.
Zîrâ esmâ-i ilâhiyye Mudill ve Hâdî ve emsâli gibi birbirine zid ve mütekābil ahkâmı hâizdir. Ba'zan ism-i Mudıll'in mezâhiri ism-i Hâdî mezâhirine ve ba'zan dahi ism-i Hâdî'nin mezâhiri ism-i Mudıll'in mezâhirine gālib olur. Nitekim Mısır'da galebe nevbeti Fir'avn'da ve avenesinde iken, ism-i Hâdî'nin mezâhiri olan Benî İsrâîl mağlûb idiler. Vaktāki galebe nevbeti ism-i Hâdî'nin mezâhirine intikal etti, Fir'avn ve avenesi mağlûb oldular.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Bu iki isim, varlıkları farklı yönlere çeker. Hâdî ismi cemâle, yani güzellik ve lütfa çekerken; Mudill ismi celâle, yani haşmet ve kahra çeker. Her iki ismin tecellî ettiği kişiler de kendilerine ait bir “sırât-ı müstakîm” yani doğru yol üzerinde seyrederler. Bu sebeple Hâdî isminin tecellî ettiği birine, Mudill isminin tecellî ettiği birinin sözleri hoş gelmez.
Bir kişinin aslı Hâdî isminin tecellî yeri iken, çevresinin etkisiyle Mudill isminin tesiri altına girip inkâr ve günahlar sergileyebilir. Ancak daha sonra, o kişinin özel ismi olan Hâdî ismi galip gelerek onu imana ve salih amellere döndürebilir. Bunun tersi de mümkündür.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Hâdî
Kelime-i Îseviyye şerhinde belirtildiği üzere, insana düşen görevlerden biri, kendisinde bulunan Hâdî isminin oranını artırmaya çalışmaktır. Bu, Mudil isminin payını azaltıp Hâdî isminin daha çok ortaya çıkmasını sağlamakla olur.
Ve de bize bir hürriyet verdi, yani istiklal verdi, işte bize düşen iş burada hadi ismini %10 un üzerine çıkarmaya çalışmak, karşı tarafta Mudil isminden alıp Mudil ismini eksiltip eksilen bu miktarı Hadi ismine koyarak bizdeki çalışmalarla Hadi ismini daha çok zuhura getirmeye çalışmaktır.
— TB. Kelime-i Îseviyye
Her ilâhî isim, kendi mânâsının fiil olarak görünür âlemde ortaya çıkmasını ister ve kendi tecellîsinden razı olur. Hâdî ismi, hidayetle ilgili fiillerin ve ahlâkın ortaya çıkmasından hoşnuttur. Bir kişide Hâdî ismi ağırlıklı ise, o isim o kişide hidayet ile tecellî eder. Aslında o kişi, Hâdî isminin şekil ve suret giymiş hâlinden ibarettir.
Bu iki isim birbirinin zıddı olduğu için, Hâdî isminin tecellî ettiği bir varlık ile Mudil isminin tecellî ettiği bir varlık birbirlerinden razı olmazlar. Kelime-i İbrâhîmiyye şerhinde ifade edildiği gibi, Hâdî isminin tecellî yeri olan bir kimse, aynı zamanda dalâletin yani sapkınlığın tecellî yeri olamaz. Çünkü Hâdî isminin gereği hidayettir, onun zıddı olan dalâleti gerektirmez.
Terzibaba Külliyatında el-Hâdî
Nûh Sûresi tefsirinde Hâdî ismi “asıl”, Mudil ismi ise “yardımcı” olarak tanımlanır. Buna göre Hâdî isminin hakikatinin ve değerinin anlaşılması, zıddı olan Mudil isminin varlığına bağlıdır. Eğer Mudil olmasaydı her şey zaten hidayet üzere olur, bu durum sıradanlaşır ve Hâdî'nin bir kıymeti anlaşılmazdı.
Bu anlamda “Hâdî” ismi asıl “Mudil” ismi ise yardımcıdır. Yâni Hadî isminin anlaşılması onun zıddı olan Mudil’e bağlıdır. Mudil olmasa her şey Hâdî durumunda olacağından tabiileşecektir. Tabii olanın ise zıddı olmayınca değerlendirilmesi mümkün olamayacaktır.
— Nûh Sûresi
Her birimizde Hâdî ismi de Mudil ismi de mevcuttur. Bizim bu isimlerden hangisini daha çok zuhura çıkaracağımız, hidayet veya dalâlet yolcusu olup olmayacağımızı belirler. İnsanın kendisindeki Hâdî ismini ne kadar çok ortaya çıkarırsa, Hz. Peygamber'in hidayetine de o oranda ulaşacağı belirtilir.
Hâdî isminin en kâmil ve muhteşem şekilde tecellî ettiği yer Hz. Peygamber'dir. “Mehdi” kavramı da Hâdî isminin en güzel şekilde zuhura gelmesi, dalâletin ortadan kalkıp yerine hidayetin gelmesi olarak açıklanır. Bu ismin en geniş ve kemalli zuhur yeri yine Hz. Peygamber olarak gösterilir.
Değerlendirme
El-Hâdî ismi, kaynaklarda neredeyse her zaman zıddı olan el-Mudill ismiyle birlikte düşünülür. Bu iki isim, ilâhî tecellîlerin zıtlıklar üzerinden nasıl belirdiğini gösteren temel bir örnektir. Hâdî hidayete ve cemâle, Mudill ise dalâlete ve celâle çeker. Bu iki ismin tecellîleri, âlemde sürekli bir çekişme ve galibiyet mücadelesi içindedir.
Peygamberler Hâdî isminin en kâmil tecellî yerleri olarak görülürken, bu ismin mutlak ve en mükemmel tecellîsinin Hz. Muhammed (s.a.v.) olduğu vurgulanır.