Esmâ 69
الصَّمَد
Samed
SAMED'dir bir şeye muhtaç değil,Her şey ona muhtaçtır bunu bil,Aczini idrak et önünde eğil,Bütün ihtiyaçları gören SAMED'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Herkesin Muhtaç Olduğu ve Yöneldiği Yüce Varlık
Mânâ. es-Samed, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup “ihtiyaçlarını gidermesi için herkesin başvurduğu, yaratılmışlara özgü acz ve ihtiyaçtan münezzeh, ebedî ve bâkī yüce varlık” demektir. Âlimler, ismin iki temel mânası üzerinde durur. Birincisi, “ihtiyaçların giderilmesi için herkesin yöneldiği ulu ve yüce varlık”tır. İmam Mâtürîdî, yaratılmışların Allah’a olan bu ihtiyacını var olma, varlığını sürdürme ve âhirette yeniden diriltilme olarak üç aşamada özetler. İkinci temel mânası ise “içi boş olmayan, kütle hâlinde olan” şeklindedir. Bu tanım, Allah’ın yoğun bir cevher olduğunu değil, O’nun yeme, içme gibi ihtiyaçları olan ve iç organlara sahip varlıklar gibi olmadığını, yani yaratılmışlara özgü her türlü eksiklikten münezzeh olduğunu ifade eder. Nitekim İhlâs sûresinin devamında O’nun doğurmadığı ve doğurulmadığı belirtilir. Bu iki anlam, Allah’ın mutlak kemâl sahibi ve her türlü noksanlıktan uzak olduğu noktasında birleşir.
Etimoloji. İsim, Arapça ص-م-د (ṣ-m-d) kökünden gelen ve “bir şeye yönelmek” anlamındaki samd (veya sumûd) mastarına dayanır. Kelime, “ihtiyaçların giderilmesi için kendisine başvurulan kimse” mânasına gelir. Ayrıca “içi boş olmayan kütle” anlamında da kullanılır.
Kur'an-ı Kerîm'de es-Samed. “Samed” ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a nispet edilerek bir defa, İhlâs sûresinde geçer. Bu ayet, Allah'ın birliğini ve her şeyden münezzeh olduğunu vurgular.
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | İhlâs 112/2 | Allah'ın bir (Ehad) olduğu belirtildikten sonra, O'nun Samed olduğu ifade edilir. |
İsim, Tirmizî ve İbn Mâce’nin esmâ-i hüsnâ listelerinde yer alır. Ayrıca Buhârî’de geçen bir kutsî hadiste Cenâb-ı Hak, kendisini inkâr eden ve çocuk isnat eden insanoğluna karşı şöyle buyurur: “Halbuki ben bir ve tekim, samedim, ne evlât sahibiyim ne de herhangi bir ebeveynden doğdum, kimse benim dengim ve benzerim değildir.”
Anlamca yakın isimler. Alî, Bâkī, Ganî, Kuddûs, Melik, Muğnî, Selâm.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. es-Samed ismi, Allah’ın hem zâtî-selbî (yaratılmışlık özelliklerinden münezzeh olması) hem de fiilî (herkesin kendisine yöneldiği varlık olması) sıfatlarını içerir. O, hiçbir şeye muhtaç değilken her şey O’na muhtaçtır. Bu ismi idrak eden bir kulun alacağı nasip, Gazzâlî’nin belirttiği gibi, Allah’ın onu din ve dünya işlerinde başkalarının başvurduğu, sorunlarına çare aradığı güvenilir bir insan kılmasıdır. Böylece kul, Allah’ın izniyle başkalarına faydalı olarak bu ismin tecellisine mazhar olur.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Samed" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 225 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
ES-SAMED
İhtiyaçtan münezzeh olan veya yarattıkları her an kendisine muhtaç olan demektir.
Bu sıfâtın tecellisi kullara Ramazan'da oruçlu iken vaki olur ki kadir gecesinde muvaffak olan, seçilmiş kimselere bu müyesserdir.
Arapça'da hilesi ve boşluğu olmayan som altına da samet derlermiş. Barınak ve sığınak yerlere de samed derler. Kur'ân-ı Kerîm'de İhlas Sûresinde "Allahüssamed" vardır.
Bir çoban cuma namazını kılmak için köyün camisine inerken koyunlarının bulunduğu yerin etrafını sopası ile çizerek mütemadiyen İhlas Sûresini okurmuş, namaz kıldıktan sonra koyunlarının yanına gelmiş bir de görmüş ki, ne kurtlar o çizgiden dairenin içine girip tecavüz edebiliyorlar, ne de koyunlar dairenin dışına çakabiliyorlar. İşte Samed ism-i şerifine sığınmak böyle olur. El verir ki o safiyeti ve tevekkülü iktisap ederek özden münacaatı yapabilelim.
SAMED' dir bir şeye muhtaç değil,
Her şey ona muhtaçtır bunu bil,
Aczini idrak et önünde eğil,
Bütün ihtiyaçları gören SAMED'dir ancak.
Her şey ona muhtaçtır bunu bil,
Aczini idrak et önünde eğil,
Bütün ihtiyaçları gören SAMED'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te es-Samed
Mesnevî şerhlerinde es-Samed ismi, hem Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması hem de her şeyin O'na muhtaç olması yönüyle ele alınır. Bu ismin bir tecellîsi olarak İnsan-ı Kâmil de kimseye muhtaç olmayan, aksine noksan insanların feyz aldığı bir nur kaynağı olarak görülür.
"O akl-ı küllün mazharı olan hoş-nefes insân-ı kâmilin isimlerinden en aşağısı budur ki, o hiçbir kimseye muhtaç olmaz." Zîrâ o kâmil "Samed" isminin de mahall-i tecellîsidir. Giydiği hil'atlardan birisi de budur ve "Samed" isminin hâssiyyeti, kendisi muhtaç olmayıp, herkes ona muhtaç olmakdır; binâenaleyh bu âlemdeki ukül-i cüz'iyyenin meclâsı olan nâkıs insanlar, kendi nûrlarını bu akl-ı küllün mazharı olan insân-ı kâmilin nûrundan iktibâs ederler.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Suyun, Samed olan Allah'ın emrine muhalefet etme gücü yoktur. Cilt 10'daki bir başka şerhte ise, kulun kendi iradesinin, yine Samed olan Hakk'ın onu ezeldeki talebine doğru çekmek için bir vasıta kılındığı anlatılır. Bu durumda insan, kendi iradesiyle Hakk'ın iradesine yönelmiş olur.
Ayrıca, Kur'ân'daki bazı mukattaa harflerinin, yani tek tek okunan harflerin de ilâhî isimlere işaret ettiği belirtilir.
Füsûsu'l-Hikem'de es-Samed
Kelime-i Hâlidiyye şerhinde Samed isminin iki mânâsı üzerinde durulur. Birincisi, "içi boş olmayan, dolu" (cevfi olmayan); ikincisi ise "maksad" ve "melce", yani yönelinen hedef ve sığınılan yerdir.
Nitekim sûre-i İhlâsda اللَّهُ الصَّمَدُ (İhlas, 112/2) [Allah, Samed'dir.] buyurulmuştur. Hâlid bin Sinân (a.s.), Îsâ (a.s.)dan sonra, (S.a.v.) Efendimiz'in bi'set-i şerîflerine karîb olarak Aden cihetinde zâhir oldu. Kavmi umûr-i mühimmelerinde ona ilticâ ve teveccüh ederler ve Hak Teâlâ onun duâsı berekâtıyla üzerlerinden beliy-yâtı def'eyler idi.
— Kelime-i Hâlidiyye
Terzibaba Külliyatında es-Samed
Terzibaba'nın eserlerinde es-Samed ismi, Allah'ın hiçbir şeye ve kimsenin ibadetine ihtiyacı olmamasıyla vurgulanır; asıl muhtaç olanın kullar olduğu belirtilir. Bu ismin tecellîsi, Sâd Sûresi tefsirinde "Samediyyet mertebesi" olarak anılır ve bu mertebenin, bütün diğer mertebeleri ve tavırları içinde barındıran "ikinci taayyün" olduğuna işaret edilir.
İhlâs Sûresi'ndeki "Ahad ve Samed" ifadelerinin, Allah'ın zuhur mahalli olan İnsan-ı Kâmil'i tarif ettiği de bir başka önemli noktadır. Bu bağlamda Samed, önce bir sıfat iken sonra İnsan-ı Kâmil'in isimlerinden biri hâline gelir.
Binâenaleyh kavmi bilcümle mühim olan umurda ona müracaat ve iltica ettikleri ve cenâb-ı Hâlid ba'de'l-vefât kavmine ve evlâdına kabrine kasd ve iltica etmelerini vasıyyet eylediği için, ism-i Samed'e mazhariyyeti hasebiyle, "hikmet-i samediyye" Kelime-i Hâli-diyyeye muhtass kılındı.
— TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Ayrıca, tasavvufî yolda yapılan zikir derslerinde de "Yâ Samed" ismine yer verilir. Bu zikir, belli sayılarda çekilir ve seyr ü sülûk mertebelerine göre düzenlenir. Derslerdeki "Vahid, Ahad, Samed, Allah" sıralamasının, varlığın zuhur sıralamasından farklı olarak, Esmâ-i Hüsnâ'daki sıralamayı esas aldığı özellikle belirtilir.
Değerlendirme
Samed ismi, kaynaklarda hem Hakk'ın mutlak autosuffisance, yani kendine yeterliliği ve hiçbir şeye muhtaç olmaması, hem de bütün varlıkların kendisine yöneldiği bir sığınak (melce) ve hedef (maksad) olmasıyla açıklanır. Bu iki yön, ismin mânâsının temelini oluşturur.
Bu ismin tecellîsinin en belirgin şekilde İnsan-ı Kâmil'de görüldüğü fikri, farklı eserlerde ortak bir tema olarak öne çıkar. Mesnevî şerhinde İnsan-ı Kâmil'in Samed isminin tecellî mahalli olduğu söylenirken, Terzibaba'nın bir yorumunda da İhlâs Sûresi'ndeki "Samed" ifadesinin doğrudan İnsan-ı Kâmil'i tarif ettiği belirtilir.