Esmâ 68
الْأَحَد
Ahad
AHAD'dır ZAT'tır Zattan sorulmaz,Bu vadinin önünde durulmaz,Gerçek benliktir kafa yorulmaz,A'madan ilk zuhur AHAD'dır ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Zâtında ve Sıfatlarında Tek Olan
Mânâ. el-Ehad, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "zâtının, sıfatlarının ve fiillerinin mahiyetinde eşi, benzeri veya ortağı bulunmayan; bölünmesi ve sayısal olarak çoğalması mümkün olmayan mutlak tek" demektir. Kelâm âlimleri bu ismi, Allah'ın her türlü ikilikten, parçadan ve bileşimden münezzeh olduğunu ifade eden "ahadiyyet" sıfatının kaynağı olarak tanımlar. O, varlığında, ulûhiyetinde ve sıfatlarında birdir; O'na denk veya O'nu andıran hiçbir şey yoktur.
Etimoloji. İsim, Arapça ء-ح-د (e-h-d) kökünden türemiştir. Bu kök, "bir olmak, tek kalmak" anlamlarına gelir ve "birlik, teklik" mânasındaki "vahdet" kavramıyla yakından ilişkilidir.
Ehad ve Vâhid Farkı. Her ikisi de Allah'ın birliğini ifade etse de aralarında önemli bir nüans vardır. Kelâm âlimlerine göre "Vâhid", genellikle bir sayının başlangıcı veya bir türün ilki anlamında kullanılır ve Allah'tan başkası için de kullanılabilir. "Ehad" ise sayısal bir anlam taşımaz; O'ndan başka hiçbir şeyin olmadığını, O'nun zâtında ve sıfatlarında asla bölünemeyeceğini ve benzerinin bulunmadığını vurgular. Bu nedenle "Ehad" ismi sadece Allah'a mahsustur ve O'nun mutlak benzersizliğini daha güçlü bir şekilde ifade eder.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Ehad. "Ehad" ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a nisbet edilerek bir defa, İslam inancının özünü oluşturan İhlâs Sûresi'nde geçer:
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | İhlâs 112/1 | "Kul hüvallāhü ehad" (De ki: O, Allah'tır, Ehad'dır) — Tevhid akidesinin temelini oluşturur. |
Ayrıca "ehad" kelimesi başka âyetlerde olumsuz cümle yapısı içinde "hiç kimse, hiçbiri" anlamında kullanılır ve bu kullanımlar da Allah'ın tekliğine ve eşsizliğine işaret eder (örn. Meryem 19/98, Kehf 18/26).
Anlamca yakın isimler. Vâhid, Vitr, Samed.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Ehad ismi, İslam'ın en temel ilkesi olan tevhidin (Allah'ı birleme) kalbidir. İhlâs Sûresi'nde bildirilmesi, bu ismin inanç sistemi için ne kadar merkezî olduğunu gösterir. Bu ismi idrak eden bir mü'min, kâinatta gerçek anlamda var olan, kudret sahibi ve ibadete lâyık yegâne varlığın Allah olduğunu anlar. Bu inanç, kişiyi görünen ve görünmeyen her türlü şirkten (Allah'a ortak koşmaktan) arındırır; sevgi, korku, ümit ve tevekkül gibi tüm kalbî yönelişlerini yalnızca O'na has kılmasını sağlar. Yaratılmış her şeyin fâni ve muhtaç, Allah'ın ise Ehad ve Samed (hiçbir şeye muhtaç olmayan) olduğunu bilmek, kula dünyevî güçlere ve beklentilere karşı gerçek bir özgürlük ve manevî bir dayanıklılık kazandırır. Hayatın zorlukları karşısında sığınacak tek kapının O'nun kapısı olduğunu öğretir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Ehad" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 224 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-EHAD
Cüz’lere, en ufak parçalara ayrılmaktan da münezzeh olan demektir.
Yukarıda arz "Vahid”leri vakitleri gören, kendini de o deryaya atıp gördüğünde farkında olmayan.
AHAD' dır ZÂT'tır Zâttan sorulmaz,
Bu vadinin önünde durulmaz,
Gerçek benliktir kafa yorulmaz,
A'madan ilk zuhur AHAD'dır ancak.
Bu vadinin önünde durulmaz,
Gerçek benliktir kafa yorulmaz,
A'madan ilk zuhur AHAD'dır ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Ehad
"Ehad, Ehad!" diyen kul, çokluğun ve korkunun ortasında tek olanı ilân eder; benliği o nidâda erir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Ehad
İbn Arabî, Ehad ismini "Kul hüve'llâhü ehad" üzerinden tevhîdin en saf ifâdesi olarak işler; Terzibaba'nın Füsûs dersleri bunu açar.
Ehadiyet, akılla tam kuşatılamayan ama yöneldiğinde idrâki olgunlaştıran bir mertebedir.
Velî, Ehad isminin tecellîsidir. Kelime-i Yahyâviyye, Zekeriyyâ'nın (a.s.) "bana bir velî bağışla" duâsındaki "velî" kelimesini Ehad ismine bağlar: o kelime Allah'ın isimlerinden 'el-Ehad' isminin bir tecellîsidir. Demek tek ve eşsiz olandan gelen evlât da o tekliğin bir yansımasıdır; Ehad, halef ve süreklilikte bile kendi birliğini gösterir.
Terzibaba Külliyatında el-Ehad
Terzibaba, Ehad'i Vâhid'den ayırarak ahadiyet mertebesini ve tevhîdin son basamağını işler.
Vâhid'in zuhuru Ehad, Ehad'in zuhuru Samed'dir. Tuhfetu'l-Uşşâkî, esmânın bir devran sırasını koyar:
sinde) müşahadesinde VAHİD, EHAD, SAMED, ALLAH Esma-i şerifleriyle devran edilip KAVS'in (*) tecellisinde, kavs-i imkan mertebeler sebebi ile kavs-i vücub'e ayna olduğunu göstermek için de Vahid → Ehad'ın zuhuru, Ehad → Samed'in zuhuru, Ehad mertebe-i cami-i'nin (toplu mertebe) zuhuru olduğuna ima yoluyla toplu
Burada Vâhid ile Ehad ayrılır: Vâhid birliğin başlangıcı, Ehad ise o birliğin daha saf, daha toplu zuhûrudur. Ehad "mertebe-i câmî'"dir — toplayan mertebe; ondan Samed (her şeyin kendisine muhtaç olduğu) doğar. Tevhîd, Vâhid'den Ehad'e, oradan Samed'e doğru derinleşen bir devrandır.
Tevhîd-i Zât, Vâhidü'l-Ehad mertebesidir. Doğdular, Yaşadılar hikâyesi, tevhîdin basamaklarını sıralar:
- Âlemlerdeki her bir görünmesi olan (Vahidül Ehad) 12. müşahadeye gelmesiyle İnsân-ı Kâmil’liği ifade eder [...] 09. (Elif) (Tevhid-i Esma) 10. (Lâm) (Tevhid-i Sıfat) 11. (Vahidül Ehad) (Tevhid-i Zat
Tevhîd üç katlıdır: önce isimlerin birliği, sonra sıfatların, en sonunda zâtın birliği. Zâtın tevhîdi "Vâhidü'l-Ehad" ile olur; bu mertebeye eren sâlik İnsân-ı Kâmil'liği müşâhede eder. Ehad, demek, tevhîd yolunun en son ve en yüksek basamağıdır.
"Kul hüve'llâhü ehad"in tatbîki — benliğin gidişi. Her Şey Merkezinde mi? hikâyesi, Ehad'i bir hâl olarak yaşatır: "Fem-i Muhsin Muhammedî ağızdan 'kulhüvallahü ehad' tatbîkatı... Ne kadar şey varsa hepsi birden gitti." Ehad'i yalnız söylemek değil, onu tatbîk etmek; çokluğu ve "ben"i bir anda bırakmaktır. Ehad'in hakikati dile geldiğinde, gönülde Hakk'tan başka ne varsa erir.
Değerlendirme
Füsûs, "Kul hüve'llâhü ehad" âyetini idrâkin mihengi sayar ve velîliği bile bu ismin tecellîsine bağlar. Terzibaba külliyatı ise Ehad'i Vâhid'den ayırır: Vâhid birliğin zâhiri, Ehad onun en saf ve toplu mertebesidir (ahadiyet); Tevhîd-i Zât bu mertebede tamamlanır ve İnsân-ı Kâmil bununla müşâhede edilir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Ehad, çokluğu hiç kabul etmeyen mutlak teklik mertebesidir; kul kendini öne sürmedikçe bu birlik bozulmaz, ve sâlik ancak benliği erittiğinde ona iştirak eder. Bu ismi vahid, samed ve insan-i-kamil ile birlikte; toplayıcı zâtî karşılığını el-Kuddûs ile okumak gerekir.