Vâhid

Mesnevî-i Şerîf'te el-Vâhid

Mesnevî şerhinde el-Vâhid ismi, varlığın temelindeki Birlik ve bu Birliğin tecellîleri bağlamında ele alınır. Cilt 10'daki bir şerhte, görünen âlemdeki her şeyin, Vâhid olan Hakk'ın varlığının bir gölgesi olduğu ifade edilir. Bizim elimiz, ayağımız gibi görünen uzuvlarımız, aslında O'nun varlığının bir yansımasıdır ve bu gölge, aslına göre bir değer taşımaz.

3106. "Bizim elimiz ve ayağımız o Vâhid'in meyidir. Zâhir olan el gölgedir ve kasiddir." Bizim elimiz ve ayağımız o Vâhid olan Hakk'ın meyidir. Ya'ni, vücûd-ı Hakkanîsinden mütehassıldır. Bu zâhir olan unsurî el o vücûd-ı Hakkanînin gölgesidir ve gölge ise kâsiddir ve mu'teber değildir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Cilt 6'daki bir başka şerhte ise, Vâhidiyyet mertebesindeki tek bir varlığın, ruhlar mertebesine yine tek olarak indiği anlatılır. Bu ruhlar mertebesi, özü itibarıyla tek (vâhid) iken, ilişkiler ve nispetler açısından çokluk (kesîr) gösterir. Her bir ruh, o tek olan özden bir nispet taşır. Bu mertebede özü itibarıyla tek olan küllî ruh, yani Rûh-ı A'zam, diğer bütün cüz'î ruhları kendi içinde barındırır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Vâhid

Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde el-Vâhid ismi, varlığın özündeki Birlik hakikatini ifade eden "ayn-ı vâhide" (tek öz) tabiriyle sıkça anılır. Bu şerhlere göre, âlemdeki her bir suretin Vâhidiyyet mertebesinde sâbit bir hakikati vardır ve bu hakikat, o suretin ruhu gibidir. Bütün ilâhî isimler, bu tek özde ortaktır ama her birinin diğerinde olmayan kendine has bir payı bulunur.

Bu tek öz, yani "ayn-ı vâhide", varlık aynalarında tecellî ederek çok gibi görünür. Kelime-i İdrîsiyye şerhinde bu durum, Mü'min Sûresi'ndeki bir âyetle açıklanır. Bu âyette Hakk, çokluk ifade eden isimlerine "Mülk kimindir?" diye sorar. Ancak Kahhâr ismi bütün çoklukları kahredip o tek öze döndürdüğü, Vâhid ismi de onları kendinde topladığı için cevap yine Hakk'tan gelir:

Bu bakış açısıyla, Hakk'ın varlığı ile halkın, yani görünen varlıkların varlığı arasındaki fark, birinin latîf (ince, nûrânî), diğerinin kesîf (yoğun, maddî) olmasından ibarettir. Kelime-i Lokmâniyye şerhinde belirtildiği gibi, hakîkî varlık birdir ve bu, Hakk'ın varlığından başkası değildir.

Terzibaba Külliyatında el-Vâhid

Zümer Sûresi tefsirinde, Vâhid isminin, mutlak varlığın Ahadiyyet mertebesinden Vâhidiyyet mertebesine inişine işaret ettiği belirtilir. Ahad, içinde hiçbir çokluk barındırmayan salt Teklik iken; Vâhid, bu Tek'in isim ve sıfatlarıyla birlikte ama hâlâ Birlik içinde bulunduğu mertebedir. Yani Ahad'da çokluk yoktur, Vâhid'de ise çokluk Birlik içinde saklıdır.

Bu Birlik, el-Kahhâr ismiyle sıkı bir ilişki içindedir. Sâd Sûresi tefsirinde açıklandığı gibi, Vâhid ismi kalpte Allah'tan başka bir şey bırakmamayı ve bütün varlığı Hakk'ın birliğinde görmeyi sağlarken, Kahhâr ismi de bu birliğe engel olan nefis ve hevesleri ortadan kaldıran kudrettir.

Yani Vahidin şanı Kahhardan geliyor. Kahhar, kahr ediyor, hayal ve vehmi hani “Hak geldi batıl gitti” işte batılın gitmesi Kahhara bağlıdır, batıl gittiği zaman da ortada Vahid kalmaktadır.

— TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye

Bütün âlemler bu tek tecellînin içinde yer alır. Bu tecellî ne kadar çok sayıda ve farklı şekillerde görünürse görünsün, hepsi Vâhidiyyet mertebesinin Rahmâniyet ile birlikte zuhura çıkmasından ibarettir.

Değerlendirme

Görüldüğü gibi el-Vâhid ismi, farklı eserlerde benzer bir çerçevede ele alınır: Varlığın özündeki Birlik. Mesnevî şerhleri bu Birliğin görünen âlemdeki yansımalarını "gölge" ve "ruhlar mertebesi" gibi temsillerle açıklarken, Fusûs şerhleri "ayn-ı vâhide" (tek öz) ve "mertebe-i vâhidiyyet" (Birlik mertebesi) gibi daha teknik ifadelerle konuyu derinleştirir.

Hem Fusûs şerhlerinde hem de Terzibaba'nın eserlerinde, el-Vâhid isminin el-Kahhâr ismiyle olan ayrılmaz bağına dikkat çekilir. Bu yaklaşıma göre Kahhâr, Birliğe (Vahdet'e) engel olan her türlü çokluğu ve vehmi ortadan kaldıran güçtür; bu kahır tecellî ettiğinde ise geriye sadece Vâhid olan Hakk'ın Birliği kalır.