Kıbtî'nin Sıbtî'ye, 'Dostluk ve birâderlik hakkı için kendi niyetine Nîl'den bir testi doldur ve içmem için ağzıma koy! Siz Sıbtîler'in kendiniz için Nîl'den doldurduğunuz testi saf sudur ve biz Kıbtîler'in doldurduğumuz testi sâfî kandır!' diye yalvarması

3417. Ben işittim ki, bir Kıbtî susuzlukdan bir Sıbtî'nin evine geldi.

3418. Dedi: "Ben senin dostunum ve yakınınım, bugün senin hâcet-mendin olmuşum."

3419. 'Zîrâ Mûsâ sihirbazlık ve sihir yaptı. Hattâ ki, Nîl suyunu bize kan etti.'

'Câdûyî', sihirbazlık ve 'füsûn', sihir demekdir. Kıbtîler peygamberlerine adem-i ittibâ' sebebiyle kendilerine teveccüh eden ilâhî belâları Mûsâ (a.s.)ın sihrine hamledip kendilerini mazlûm ve Mûsâ (a.s.)ı ve tâbi'lerini zâlim bildiler. Binaenaleyh, Kıbtî'nin Sıbtî'ye müracaatı tazallüm-i hâl için vâki' olmuşdur.

3420. 'Sıbtîler ondan sâfî su içerler. Kıbtî'nin önünde su gözbağından kan oldu.'

"Sıbtiler ya'ni, Benî-İsrâil o Nîl'den sâf olarak su içerler. Halbuki Kıbtî'nin önünde o sâf olan su gözbağından, ya'ni sihirden dolayı kan olur."

3421. "İşte Mısır halkı idbardan yahud fenâ damarlılıkdan dolayı susuzlukdan ölüyor."

"Kıbt", Mısır'ın yerli ahâlisine derler. Ya'ni, "İşte Mısır halkı ya sû-i tâli'lerinden veyâhud asılları fenâ olduğundan dolayı bu belâ-yı sihre giriftâr oldular ve susuzlukdan ölüyorlar."

3422. "Kendin için bir tas doldur, tâ ki senin suyundan bu eski dostun içsin!"

3423. "O tası kendin için doldurduğun vakit, kan olmaz, saf hür olarak su olur."

Ya'ni, "Sen Sıbtî olduğun için kendine mahsûs olmak üzere Nîl'den bir tas doldurduğun vakit, kandan hür ve âzâd olarak saf su olur." Çünkü sihrin te'sîri Sıbtîler hakkında cârî değildir.

3424. "Ben de senin tufeylin olup su içeyim. Çünkü tufeylî teba'da gamdan sıçrar."

"Tufeyl", hadd-i zâtında çağrılmadan ziyafete giden Kûfe'li bir şairin ismi olup, mecâzen "da'vetsiz olarak ziyafete giden kimseler"e de teşmîl edilmişdir; ve ba'zen âhirine bir "yâ" ziyâde edip "tufeylî" derler. Ba'zen muhâvere-i Fârisî'de mecâzen vesile ve zerîa ma'nâsına gelir (Müntehabü'l-Lügāt ve Gıyâsü'l-Lügāt). "Teba'", birine uyan ve tâbi' olan kimse demekdir, cem'i "etbâ'" gelir. Burada uymak ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ey Sıbtî, ben de senin tufeylin olup, senin sâf olarak içtiğin sudan içeyim. Zîrâ, tufeylî tâbi' olmakda gamdan kurtulur ve tâbi' olduğu kimsenin selâmet-i hâlinden istifade eder."

3425. Dedi: "Ey cihanın canı, hizmet edeyim, muhafaza edeyim, ey benim iki parlak gözüm!"

Sıbtî dedi: "Ey cihânın canı, dostluk hakkına riâyet edip sana hizmet edeyim. Ey benim iki gözüm, seni muhafaza edeyim!" "Pâs" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Burada, "muhafaza etmek ve sıkı tutmak" ma'nâlan münasibdir.

3426. Senin muradın üzere gideyim, şâdîlik edeyim. Senin benden olayım, âzâdlık edeyim!

Ya'ni, "Senin irâdene tâbi" olayım. Ve bu tebaiyeti kendime ağır bir yük addetmeyip bundan dolayı şâdîlik edeyim ve mesrûr olayım ve senin benden olup, bu bendeliği âzâdlık ve hürlük bileyim!"

3427. O tası Nil suyundan doldurdu, ağzına koydu ve yarısını içti.

Sıbtî, Kıbtînin arzusuna muvâfakatla tası Níl nehrinden doldurdu ve içindeki suyun yarısını içti.

3428. Tası "Sen de iç!" diye su isteyenin tarafına eğri yaptı, o kara kan oldu.

Sıbtî tasdaki suyun yarısını içtikden sonra, "Al, sen dahi iç!" diye Kıbtî tarafına doğru eğdi. Kıbtî'nin tarafındaki su kapkara kan oldu.

3429. Tekrar bu taraftan eğriltti, kan su oldu. Kibtî öfke içinde ve harâret içinde oldu.

Kıbtî, kendi tarafındaki suyun kan olduğunu görünce tası bu tarafdan diğer tarafa çevirdi, oradaki su da kan oldu. Kıbtî bu hâle karşı öfkelendi ve harâret içinde kaldı.

3430. Bir müddet oturdu, nihayet onun öfkesi gitti. Ondan sonra ona dedi ki, [3444] "Ey azîmet-i sâdıka sahibi!"

"Samsam", keskin kılıç ve azîmet-i sâdıka sâhibi, cesûr ve mukaddem ve dinç adam ma'nâsınadır (Kāmûs). Kıbtî, Sıbtînin dostluğa vefâkar olduğuna işâreten bu ta'bîri kullanmışdır; ve bu hitâb âtîdeki beytin ilk mısrâ'ına merbûtdur.

3431. "Ey birader, bu düğüme çâre nedir?" dedi. "Onu o kimse içer ki, müttakîdir."

Ya'ni, Kıbtî dedi ki, “Ey azîm azîmet-i sâdıka sâhibi, ey birâder! Bu sihir düğümünün açılmasına çâre nedir?" dedi. Sıbtî cevâben dedi ki: "Bu Nîl'in suyunu saf olarak ancak müttakî olan kimse içer. Binâenaleyh, bu sihir düğümü değildir. Belki küfür ve inkâr düğümüdür. Bu düğümü ancak îmân ve ikrâr açar."

3432. Müttakî odur ki, o Fir'avn'ın yolundan bîzâr oldu, Mûsa-vâr oldu.

"Bîzâr”, usanmış, küsmüş ve incinmiş olan kimse. Ya'ni, "Müttakî o kimsedir ki, Fir'avn'ın gösterdiği yoldan usandı ve incindi ve Mûsâ (a.s.) gibi ona muhâlif oldu." Bu beyitlerde Mesnevî-i Şerîf münkirlerinin Fir'avn gibi olan nefislerinin hükmüne tâbi' oldukça ve Mûsâ-yı rûhlarına muhâlif bulundukça, Nil suyu gibi olan ezvâk ve letâifinden mahrûm kalacaklarına işâret buyurulur.

3433. Mûsa'nın kavmi ol, bu suyu iç! Ay ile sulh ol, mehtabı gör!

Bir nebiyy-i zîşân olan Mûsâ (a.s.)ın ümmetinden ol, bu latîf suyu iç! Ay gibi olan o peygambere muhalefetden vazgeç ve sulh ol! Onun bahşedeceği mehtâbı ya'ni, nûr-i îmânı gör!

3434. Senin öfkenden Allah'ın kulları üzerine senin gözünde yüz binlerce zulmet vardır.

Allah'ın mü'min kullarına karşı içinde öfken vardır. Ve bu öfke senin aklının gözüne gāyet kuvvetli zulmet ve inkâr perdesini çekmişdir.

3435. Öfkeni söndür, gözünü aç mesrûr ol! Dostlardan ibret al, üstad ol!

Mü'minlere karşı olan öfke ateşini söndür! Ondan sonra akıl gözüyle, vâki' olan hâdisâtı muhakeme et! O muhakeme neticesinde vereceğin doğru hükümden ve karardan mesrûr ol! Dostların olan insanların îmânından ibret al ve onların bu belâlardan masûn kaldığını gör ve doğru hüküm vermekde üstâd ol!

3436. Mâdemki senin Kāf dağı gibi küfrün vardır, iğtirafda ne vakit benim tufeylim olursun?

"İğtirâf", avuç ile suyu alıp içmeye derler. Ya'ni, "Nîl suyunun kan olmasına sebeb olan şey küfrünüzdür. Mâdemki senin kalbinde Kāf dağı gibi azîm bir küfür vardır, Nil'den avuç ile su alıp içmekde benim gibi bir mü'minin tufeyli olmakda hiçbir fâide yokdur."

3437. Dağ iğne deliğine ne vakit gider? Meğer ki, o dağ saman yaprağı ola.

Kāf dağı gibi olan küfür, iğne deliği gibi ince olan âlem-i gaybe geçebilir mi ki, kanın cânib-i gaybdan su olmasına müessir olsun. Meğer ki, o küfür saman yaprağı gibi ince olan îmân-ı gaybîye münkalib olsun.

3438. Dağı istiğfâr ile saman gibi yap! Mağfûrların kadehini hoş tut ve hoş çek!

Küfür dağını istiğfar ile saman çöpü gibi ince olan îmân-ı gaybî mertebesine tahvíl et! İnd-i ilâhîde mezâhir-i mağfiret olmuş olan kâmillerin şarâb-ı feyzinin kadehini al ve zevk ile çek ve iç!

3439. Sen bu tezvîr ile ondan nasıl içersin? Çünkü Hak onu kâfirlere harâm etti.

"Tezvîr", yalan sözü söyleyip doğru yerine geçirmek demekdir. Bundan murâd, Mûsâ (a.s.)ın mu'cizesi olan hârikûlâde ahvali sihire hamledip Kıbtîler'in kendilerini mazlûm yerine koymalarıdır. Ya'ni, "Ey Kıbtî! Sen suyun kan olmasını Mûsâ (a.s.)ın sihirine atfedip, ona inkârında musır oldukça Nîl'den suyu içemezsin. Çünkü küfürleri sebebiyle Hak Nîl'in suyunu kâfirlere harâm etti."

3440. Tezvîrin Halık'ı senin tezvîrini ne vakit satın alır? Ey iftira olunmuşun iftira edicisi!

Sende tezvîr fikrini yaratan Hak'dır. Binâenaleyh, senin bâtınından Hak Teâlâ hazretleri haberdardır. Şu halde senin tezvîrinin ind-i ilâhîde ne te'sîri olur? Ey kendisine sihirbazlık isnâdı ile iftirâ olunan Mûsâ (a.s.)ın iftirâ edicisi!

3441. Mûsa'nın âli ol, zîrâ hîlenin faydası yokdur. Senin hîlen boş rüzgârı ölçmekdir.

“Âl”, inde'l-Arab, bilhâssa ehl-i beyte değil, kadri azîm olan bir kimsenin husûsiyetine dâhil olanlara ıtlâk olunur. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de: أدْخُلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ (Gâfir, 40/46) ya'ni, "Fir'avn'ın âlini pek şedîd azâba sokun!" buyurulmuşdur. Zîrâ Fir'avn hayât-ı dünyeviyyede bir pâdişâh-ı azîmü'l-kadr olduğu için onun avene-i hâssasına "âl" tabir buyuruldu. Buradaki “âl” dahi, “Mûsâ (a.s.)ın ümmetinden ol ve karâbet-i ma'neviyye-i rûhiyyeyi iktisâb et!" demek olur. Ya'ni, "Ey Kıbtî, sen evhâm ve hayâline tâbi' olup, mu'cize-i peygamberîyi sihir addediyorsun ve bu hîle ile ona muhalefet ediyorsun. Senin bu hîlen boş rüzgârı ve havayı ölçmek olur."

3442. Mecâli var mıdır ki su Samed'in emrinden donsun, o kâfirlere su versin?

“Zehre”, tâkat ve mecâl; “Samed” esmâ-i ilâhîden olup, "her husûs kendisine arz-ı ihtiyâç olunan" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Suyun mecâli ve tâkatı var mıdır ki, Samed olan Hak Teâlâ hazretlerinin emrine muhalefet etsin de, o su kâfirlere karşı kan olmakdan vazgeçsin ve su olup onların harâretlerini teskîn etsin?"

3443. Hattâ sen ekmek yediğini mi zannediyorsun? Yılanın zehrini ve can eksiltmesini yiyorsun.

Ey Kıbtî, sen şimdi su ihtiyacı arkasında koşuyorsun. Bu küfrünle beraber bulacağın suyun sana ne fâidesi olacakdır? Nitekim bulup yediğin ekmeği sen ekmek zannediyorsun. O yediğin ekmek bâtınında yılanın zehiridir ve senin canını kemiriyor, haberin yokdur. Bâtının bozuk oldukça gıdâ-yı zâhirî o bozukluğu takviye eder.

3444. Ekmek o cânı nerede islâh eder ki, o can vericinin fermanında gönül koyarsın?

Ey münkir, o senin yediğin gıdâ-yı sûrî ancak císmini ve rûh-i hayvânîni takviye eder. Rûh-i insânîni takviye hususunda aslâ fâidesi yokdur. O rûhu ancak nûr-i îmân ve irfân kuvvetlendirir. Binâenaleyh senin rûh-i hayvânîni takviye ve küfür ve inkârını teşdîd edecek olan o ekmek ve gıdâ-yı sûrî, rûh-i insânîyi verici olan Hak Teâlâ hazretlerinin emir ve fermânına muhalefet eder mi? Suya, "Kan ol!" diye emrettiği vakit kan olur. Ve ekmeğe, "Küfür ve inkâr ol!" diye emir geldiği vakit, o gıdâ-yı sûrî senin bâtınında küfür ve inkâr olur.

3445. Ya sen zanneder misin ki, kelâm-ı Mesnevî'yi okuduğun vakit onu bad-1 heva dinleyesin?

Gıdânın zâhiri ve bâtını olduğu gibi bu Mesnevî-i Şerîfin dahi zâhiri ve bâtını vardır. Sen zanneder misin ki, bu Mesnevî-i Şerîfi okuduğun vakit onun kelâm-ı zâhirîsinin zımnında meknûz ve mestûr olan esrâr ve hakāikı bâd-ı hevâ dinleyesin? Onun ma'nâ-yı bâtınesine vukūf kuvvetli bir îmân mukābilinde vâki' olabilir.

3446. Yahud kelâm-ı hikmet ve sırr-ı nihan kulağa ve ağıza kolay gelsin!

"Zağbe", Kāmûs'un beyânına göre bir mevzi'in adıdır. Bu ma'nânın bu beyte münasebeti yokdur. Ankaravî nüshasında bu kelime böyle yazılmış, "âsân ve kolay" ma'nâsı verilmişdir. Hind nüshalarında bu kelimenin yerine "sehl" yazılmışdır, ve "rağbe" ve "ra'be" nüsha olarak gösterilmişdir. “Rağbe"nin ma'nâsı Kāmûs'da, "tezellül ve ihlâs ile duâ etmek ve yalvarıp niyâz etmek"; ve "ra'be"nin ma'nâsı da, “doldurma" demekdir ki, bunlardan "ra'be" kelimesi bir dereceye kadar münasebet alır. Ya'ni, "Yahud hikmet kelâmı ve sırr-ı nihân kulağa ve ağıza doldurulmuş gelsin?" demek olur. Fakat "sehl" nüshası daha müreccahdır. Ya'ni, "Yâhud sen zanneder misin ki, kelâm-ı hikmet ve sırr-ı nihân-ı ilâhî dinleyen kimsenin kulağına kolayca gelsin veyâ söyleyenin lisânına kolayca gelsin" demek olur. Kelâm-ı hikmetin ve sırr-ı nihân-ı ilâhînin idrâki için evvelen ihlâs ve îmân-ı tâm, sâniyen nefs ile mücâhede ve riyâzet ve sünnet-i seniyye-i peygamberîye ittibâ' ve şerîat-ı mutahhara ahkâmını icrâya bezl ü himmet lâzımdır. Bunlar ile beraber inâyet-i Hak ibzâl buyurulmuş olmalıdır. Bu halde olan bir zât kelâm-ı hikmeti ve sırr-ı nihân-ı ilâhîyi hem söylemeye ve hem de dinlemeye ehil olur.

3447. Gelir, fakat efsaneler gibi. Kabuk görünür, tânelerin içi değil!

Evet, Mesnevî-i Şerîfin ancak elfâz-ı zâhiresini his kulağı ile dinleyebilirsin. Onun hikâyât-ı zâhiresini anlarsın ve masallara benziyor dersin. Zîra, sana kabuk mesâbesinde olan elfâz ve hikâyeler görünür. O elfâzın altında gizli ve o hikâyelerin zımnında mahfi olan hikemiyât-ı ilâhiyye ve esrâr-ı rabbâniyye görünmez.

3448. Başına ve yüzüne çarşaf çekmiş, senin gözünden yüzünü gizlemiş bir dilberdir.

"Çâdur", burada kadınların tesettür için kullandıkları çarşaf demekdir. Ya'ni, “Mesnevî-i Şerif bir dilberdir ki, nâmahremlerden tesettür için başına ve yüzüne kıssalardan ve lafızlardan mürekkeb bir perde çekmiş ve çarşaf giyinmişdir. Ey nâmahrem olan münkir! O senin gözünden gizlenmişdir. Sen onu bir hikâye kitabı zannediyorsun!

3449. Utüvvden nâşî Kur'ân senin indinde Şehnâme veya Kelîle gibi olur.

"Utüvv", hadd-i tecavüz etmek, serkeşlik etmek ve kendi nefsini büyük tutmak ma'nâlarına gelir. Şehnâme, Firdevsî ismindeki şairin nazm ettiği kitabdır ki, onda Îrân hükümdarlarının ahvâlini ve pehlivanlarının ve kahramanlarının şecâatlarını tasvir eder. Ve Kelile ve Dimne nâmındaki kitâb dahi Hind hükemâsından Dâbşelim ismindeki bir hakîmin hayvânât lisânından olmak üzere hikemiyâta müteallık olarak telif ettiği bir kitâbdır ki, Fârisî'ye tercüme edilmiş ve adına Envâr-ı Süheylî denilmişdir; ve Türkçe'ye de tercüme edilmiş adına Hümâyûn-nâme denilmişdir. "Ey münkir, Biz Mesnevî-i Şerîf'de birtakım hikemiyât-ı ilâhiyyeyi ve esrâr-ı rabbâniyyeyi gerçi kıssalar zımnında yazdık. Ve Kur'ân ve ahâdîs-i şerîfenin dekāyıkını bi'l-işâre beyân ettik. Fakat ne yapalım ki, sen anlayamadın! Kendi nefsini büyük tutup bizim muvâcehemizde âlim ve âkıl geçindiğin için Kur'ân-ı Fârisî olan bu Mesnevî-i Şerîf senin indinde Şehnâme veyâ Kelile kitaplarından farklı olmadı." Ma'lûm olsun ki, bu beyt-i şerîfde "Kur'ân" lafzıyla işaret buyurulan Mesnevî-i Şerîf dir. Zîrâ hiçbir mü'min Kur'ân'ı başka bir kitâba muâdil tutmaz, velev ki feylesof olsun! Nitekim Hind şârihlerinden Abdurrahman Leknevî (k.s.) hazretleri Envârü'r-Rahmân ismindeki kitâb-ı şerîflerinde şöyle buyururlar: "Kur'ân-ı azîmü'ş-şân ile Mesnevî-i Şerîf arasındaki Arabî ve Farisî olmalarından gayrı fark yokdur. Mesnevî-i Şerîf'e birkaç vecih ile Kur'ân ıtlâkı câizdir. 1. Kur'ân-ı Kerîm ne lisân ile olursa olsun, kalb-i beşere Hak Teâlâ hazretleri cânibinden münzel olan kelâmdan ibaretdir. Eğer onun nüzülü melek vâsıtasıyla tavr-ı vahy ile olursa o kelâm-ı nefsî mefrûzü'l-kırâedir. Ve eğer bilâ-vâsıta-i melek, ilkā ve ilhâm tavrı ile olursa o kelâm-ı kudsî vâcibü'l-îmândır ve onun namazda kırâati câiz değildir. İmdi Mesnevî-i Mâ'nevî'nin mezâmîni kendi vaktinin peygamberi olan cenâb-ı Mevlânâ'nın kalb-i şerîfine, Hak (celle ve alâ) cânibinden, kısm-ı evvel vechi ile değil, kısm-ı sânî üzere münzeldir. Binâenaleyh kırâat-i Mesnevî'nin namazda câiz olması ve kırâat-i Kur'ân'ın farz olması hakkındaki şübhe mündefi' olur. 2. Kur'ân nasıl ki aslü'l-usûl-i dîn ise, Mesnevî dahi aslü'l-usûl-i dîndir. Nitekim cenâb-ı Mevlânâ ilk Dîbâce'de buyururlar ki: "Asl-ı usûl-i usûl-i dîn ve yakîn ve fikhullahi'l-ekber ve şer'ullahi'l-ezherdir." 3. Kur'ân nasıl, "Hüden li'l-müttakîn" ["Müttakîler için yol gösterici"] (Bakara, 2/2) ve "Şifaün [ve rahmetün] li'l-mü'minîn” ve “velâ yezîdü'z-zâlimîne illâ hasâra" ["Mü'minler için şifa ve rahmet" ve "zâlimlerin sâdece kaybını artırıcı"] (İsrâ, 17/82) ise Mesnevî-i Ma'nevî dahi "Müttakiler için hidâyet, mü'minîn ve tâlibîn-i râh-ı Hudâ için şifa-i sudûrdur." Hudâ-yı müteâl hazretleri Kur'ân-ı Kerîm'in medhinde lisân-ı Muhammedî (s.a.v.) hazretleri ile buyurur: وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَة أَقْلَامُ وَالْبَحر يمده من بعده سبعة أبحر ما نَفَدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ (Lokmân, 31/27) ya'ni, "Eğer yeryüzünün ağaçları kâmilen kalem ve denizler hokka ve yedi deryâ o hokkanın mürekkebi olsa, kelimât-ı Hakk'ı yazmakla bitiremezler. Hak (celle ve alâ) hazretleri Mesnevî-i Şerîfin medhinde zebân-ı Hz. Mevlânâ ile böylece buyururlar: "Eğer meşe ağaçları kalem ve deryâ mürekkeb olsa, Mesnevî-i Şerîfe bir pâ-yân ümîdi yokdur." 4. Kur'ân-ı Kerîm'in şânında nasıl ki يُضِلُّ به كثيراً ويهدى به كثيراً (Bakara2/26) ["Birçoklarını dalâlete sevk eder ve birçoklarını da hidayete sevk eder"] vârid olmuş ise, Mesnevî-i Şerîfin şânı dahi böyledir. Her kim onu i'tikād ile okur ve kelâm-ı Hak bilirse bilâ-mürşid derece-i velâyete vâsıl olur. Nitekim beş yüz kişi başka mürşid olmaksızın Mesnevî-i Şerifi tilâvet ve amel yüzünden veliyy-i kâmil olmuşlardır. Ve eğer bilâ-i'tikād efsane ve hezl tavrıyla okursa, velev ki âlim-i ma'kūl ve menkül olsun, onun feyzinden mahrûm ve belki meslûbü'l-îmân olur.

5. Kur'ân-ı Kerîm'de mevzûniyyet-i kelâm ve onun nazım ve kavâfî ile edâsı ve tekellüfü sanâyi' ve bedâyi' hususlarında mütekellimin kasdı vâki' değildir. Fakat mütekellimin kasdı olmaksızın bi-tarīki'l-i'câz fevâid ile meşhûn olan kelâm-ı müsecca' ve mukaffâ ve mevzûn bahr-i min-ledünden cûş eyler. Ve bi-nefsihî halâvet-âmiz ve tarab-engîz olur. Bunun gibi kelâm-ı mu'ciz-i nazm-ı Mesnevî-i Şerîf dahi kasd-1 fesâhat ve belâğat olmaksızın ve sanâyi' ve bedâyi' hususunda tekellüf bulunmaksızın fesâhat ve belâğat ile mâlî ve halâvet-i şûr-engîz olarak cenâb-ı Mevlânâ'nın sîne-i esrâr-ı gencînelerinden zâhir olmuşdur. İşiten kimsenin kalbine te'sîr-i acīb ve hâlet-i garîb târî olur. Hz. Mevlânâ (r.a.)den sonra efrâd-ı insânîden hiçbir ferde ayıklık kudreti ile beraber o hâlet-i mahviyyet ve istiğrâk nasib olmamışdır."

İşte şâh Abdurrahman Leknevî hazretlerinin Mesnevî-i Şerîf hakkında mahsüs delâile müsteniden vâki' olan mütâlaaları budur. Diğer beş vecih daha beyân buyurmuş iseler de bahis uzamamak için bu kadarla iktifâ olundu. Erbab-ı insâfa bu kadarı da kâfidir.

3450. Hakdan ve mecâzdan fark o vakit olur ki, inâyet sürmesi gözü aça!

[3464] "Hak"dan murâd, tefsîr-i Kur'ân-ı Kerîm olan Mesnevî-i Şerif ve "mecâz"dan murâd, Şehnâme ve Kelile ve Dimne kitablarıdır. Zîrâ Mesnevî-i Şerif Kur'ân gibi tevhîde ve vahdete da'vet eder ve onlardan bahseder. Bu kitablar ise, vücûd-i mecâzî âlemi olan umûr-i kevniyyeden bahseder. Binâenaleyh "hak" ile "mecâz"ın ta'rîfi ancak Hak Teâlâ hazretlerinin inâyet sürmesini kalb ve akıl gözüne çekmek sûretiyle mümkin olur.

3451. Ve yoksa mâdemki kuvve-i şâmme yokdur, ahşemin indinde gübre ile miskin her ikisi birdir.

"Ahşem", burnu koku almayan kimse; "püşk", koyun ve âhû gübresi. Ya'ni, "Eğer Hakk'ın inâyeti olmazsa burnu koku almayan kimse indinde gübre ile misk müsâvî olduğu gibi, meşamm-ı ma'nevîsi kapalı olan kimse de hakikat ve mecâz kokusunu alamaz, ikisini de bir görür." Ve nazarında Şehnâme ve Kelile ile Mesnevî'nin farkı olmaz.

3452. Zülcelal'in kelâmından onun kasdı, melâlden nâşî kendisini meşgül etmek olur.

"Zülcelâl'in kelâmı"ndan murâd, Mesnevî-i Şerif dir. Zira اذا احببت عبدا كنت ... الخ ["Bir kulu sevdiğim vakit] له سمعا و بصرا و لسانا فبى يسمع وبي يبصر وبي ينطق onun işitmesi, görmesi ve lisânı olurum. Benimle işitir, benimle görür ve benimle konuşur ..."] hadîs-i kudsîsi mûcibince bu Mesnevîyi lisân-ı Hazret-i Pîr'den nâtık olan Hak'dır. Binâenaleyh Mesnevî-i Şerîf Zülcelâl'in kelâmı olur. Bu beyt-i şerîfde Mesnevî-i Şerîfin hikâyât-ı zâhiresini okuyup def-i gam ve melâl etmek niyet ve kasdının fenâ olduğuna işaret buyurulur. Ya'ni, "Hakikat ile mecâzı fark edemeyen kimsenin Mesnevî-i Şerîfi mütâlaa etmekden kasdı, kelâm-ı Zülcelâl'den def-i melâl ve gam etmek için olur."

3453. Vesvâsın ateşini ve ğussayı o sözden söndürsün ve devâ yapsın diye!

"Vesvâs", vesveseye derler ki, "savt-ı hafi" ma'nâsınadır; ve "vesvese verici" ma'nâsına da gelir. Bu ma'nâya göre şeytanın ismi olur. Ya'ni, "Kelâm-ı Zülcelâl'i içinin sıkıntısını, vesvese ve gussa ateşlerini söndürsün ve bu meşgüliyet sebebiyle içinin sıkıntısına bir çâre ve ilâç yapsın diye okur. Onun bu Mesnevî-i Şerîfi mütâlaası, okuyup münderecâtıyla amel etmek ve ulûm-i ledünniyyeden kalbinin gözünü açmak için değildir. Hikâyât-ı zâhiresi ve letâifiyle def-i gam etmek içindir."

3454. Ateşin bu mikdârını söndürmek için tedbîrde temiz su ve sidik müsâvîdir.

Ey zahir-bîn olan kimse, ateşin bu mikdârını ya'ni, içindeki vesvese ve gam ateşlerini söndürmek için tedbîr hususunda, gerek temiz su olan bu Mesnevî-i Şerîf ve gerek bevl mesâbesinde olan Şehnâme ve Kelîle ve Dimne müsâvîdir. Her ikisi de def-i gam için aynı te'sîri yapar. Zîrâ zâhirin bir şeye müteveccih olunca bâtının da onunla meşgül olur.

3455. Vesvâsın ateşini bu sidik ve suyun her ikisi uyku vakti gibi söndürürler.

Uyku vaktinde dimâğ vesveseden ve gamdan nasıl âzâd bir hâlde kalırsa bu âb-ı sâfi menzilesinde olan Mesnevî-i Şerîf'in zâhiri ile sidik mesâbesinde olan mezkûr manzûmeler mütâlaa olunduğu vakit, vesvesenin ve gamın zevâline öylece te'sîr eder.

3456. Fakat bu pâk olan sudan vakıf olursan ki, Hâlık'ın kelâmıdır ve revh-nâkdir.

Fakat Hâlık'ın kelâmı ve revh-nâk olan bu temiz su mesâbesinde ki Mesnevî-i Şerîf'in bâtınına ve ma'nâlarına nüfüz eder ve vakıf olursan;

3457. Candan vesvese külliyen yok olur. Gönül gülistan tarafına yol bulur.

3458. Zira ki her kim sırr-ı suhufdan bir koku götürürse, bir bağda ve bir ırmakda uçar.

Bu Mesnevî-i Şerîf'in dakāyıkına vakıf olan kimsenin canından vesâvis-i nefsâniyye ve şeytâniyye külliyen zâil olur. Onun kalbi maârif ve hikemiyât-ı ilâhiyye gülistânı tarafına gider. Zîrâ her kim rabbânî olan kitabların esrârından ve dakāyıkından bir koku alırsa, vahdet-i ilâhiyye bağında ve ulûm-i ledünniyye ırmağında uçar ve seyrân eder.

3459. Ya sen zanneder misin ki, evliyânın yüzünü biz olduğu gibi görüyoruz?

Bu beyt-i şerîf suâl-i mukadderin cevabı olur. Ya'ni, birisi çıkıp diyebilir ki: "Siz evliyâyı ve evliyânın kelâmını pek ziyâde i'zâm ettiniz. Halbuki biz o gibi zevâtı sâir mütevâzı' ve müttakî olan ulemâ gibi görüyoruz." Cenâb-ı Pir buyururlar ki: "Evliyânın zâhiri var ve bâtını var. Sizin gördüğünüz onların zâhiridir. Onların iç yüzlerini olduğu gibi görmek mümkin değildir." Ve bu ma'nâyı Fihi Mâ Fih'in 21. faslında şöyle buyururlar:

"Alemde bu kadar enbiyâ ve vâsıl evliyâ vardır ve onların verâsında diğer evliyâ da vardır ki, onlar Hakk'ın mestûrlarıdır; ve bu evliyâ, “Ey azîmü'ş-şân olan Huda! Mestûrlarından birisini bize göster!" diye niyâz ederler. Onların murâdı olmadıkça her ne kadar görücü göz olsa da o evliyâyı görmek mümkin değildir. Umûmhânedeki fahişeler bile kendilerini göstermedikçe onlara bir kimse vâsıl olamaz ve göremez. Mestûrân-ı Hakk'ı onların iradeleri olmaksızın görmek ve tanımak nasıl mümkin olur?" Ve kezâ Hz. Pîrin mürşid-i âlîleri Seyyid Burhaneddîn Muhakkık Tirmizî (k.s.) hazretlerine bir şahıs, "Falan kimseden senin medhini işittim" dedi. Buyurdular ki: “İbtidâ göreyim ki, o kimse nasıl bir kimsedir? Onda o mertebe var mıdır ki, beni anlayıp medh etsin. Eğer o beni söz ile tanımış ise, muhakkakdır ki tanımamışdır. Zîrâ bu söz ve o harf ve savt ve o dudak ve ağız kalmaz; bu arazdır. Ve eğer fiil ile tanımış ise yine böyledir. Ve eğer benim zâtımı tanımış ise sûret zâta uymaz ki, medh etsin!"

3460. "Mü'minler benim yüzümü nasıl görmüyorlar?" diye ondan dolayı peygamberler taaccübde kalmışdır.

3461. "Halk benim yüzümün nûrunu niçin görmüyorlar? Zîrâ şarkın güneşi üzerime sebk götürmüşdür."

Enbiya (a.s.) hazarâtı kendi bâtınlarının hakikatlerinin Hak olduğunu bildiklerinden kendilerine îmân eden mü'minlerin dahi bu hakîkati müşâhede etmelerini temennî ederler ve sırası düştükçe bu hakîkati bi'l-işâre beyân buyururlar. Nitekim Resûl-i Ekrem Efendimiz: `من رآني فقد رأى الحق` ya'ni, "Beni gören muhakkak Hakk'ı gördü!" buyurmuşdur. Fakat insan vücûdda ikilik vehmi içinde müstağrak olduğundan bu hadis-i şerîfi te'vil edip, "Beni gören, gûyâ muhakkak Hakk'ı gördü" ma'nâsını verir ve hadîse bir "gûyâ" ve "ke-enne" lafzını ilhâk eder. Bu ma'nâya binâen Hz. Şeyh-i Ekber (r.a.) Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı İlyâsî'de: `الوهم وهو السلطان الاعظم في هذه الهيكل الانسانية وبه نزلت الشرايع فشبهت و نزهت فشبهت في التنزيه بالوهم ونزهت في التشبيه بالعقل` ,ya'ni, "Vehim, bu heykel-i insânîde sultân-ı a'zamdır. Ve şerâyi' dahi onunla nâzil oldu. İmdi teşbîh etti ve tenzih etti. Tenzîhde vehm ile teşbih etti ve teşbîhde dahi akıl ile tenzih etti" buyururlar. Bu bahsin daha fazla izâhı Fusûsu'l-Hikem Şerhimizdedir. Ya'ni, "Peygamberimiz (a.s.) kendi vücûdu saâdetlerinde zâhir olan Hak olduğunu müşâhede buyurduklarından "Bu mü'minler benim yüzümü nasıl görmüyorlar? Halbuki benim yüzümün nûru şarkdan doğan sûrî güneşin nûruna galibdir ve ondan ileriye geçmişdir!" diye taaccüb buyurmuşdur.

3462. "Ve eğer görüyorlar ise, bu hayret ne içindir?" Nihayet vahiy geldi ki, "O yüz hafadadır!"

Ya'ni, Peygamberimiz (a.s.) buyurur ki: "Halk benim hakikatimi ya görmüyorlar veyâhud görüyorlar. Eğer görmüyorlarsa taaccüb ederim. Benim ef'âl ve etvârım hakikatimin nûrunu şark güneşinden daha ziyâde izhâr ediyor. Ve eğer görüyorlar ise, niçin hayret edip beni tasdîkde tevakkuf ediyorlar?" Hak Teâlâ hazretleri cenâb-ı Peygamber'in bu düşüncesine cevâben vahy buyurdu ki: "Ey Resûlüm! Senin o hakikatinin yüzü hafâdadır ve gizlidedir. Biz o yüze beşeriyet perdesini çektik. Binâenaleyh senin senliğinde Benim benliğimi göremezler!"

3463. Senin tarafında ay ve halkın tarafında bulut vardır. Ta ki Mecûsî senin yüzünü râygân görmeye!

“Râygân", bâd-ı hevâ, mecâzen ve zahmetsiz olarak ele geçen şey; "gebr", mecûsî demekdir ki, onlar vücûdda Yezdân ve Ehrimen nâmı ile iki mutasarrıf isbât ederler. Bunlardan birisi hâlık-ı hayır ve diğeri de hâlık-ı şerdir. Burada mecâzen vücûdu iki müstakil kısma taksîm edip, birine "vücûd-i Hak" ve diğerine "vücûd-i halk" diyenler murâd olunur. Ya'ni, "Ey Resûlüm, senin tarafında ay gibi nûr saçan vücûd-i hakîkî-i Hak ve halkın tarafında da bulut mesâbesinde olan vücûd-i mevhûm-i izâfi vardır. Bu bulut o ayın yüzüne onun için vaz' edilmişdir. Tâ ki, vücûdlarında ikilik evhâmı galib olan kimseler senin senliğinde benim benliğimi görmeyeler!"

3464. Senin tarafında tâne, o halkın tarafında tuzak vardır. Bu has şarabdan avam içmeye!

"Tâne"den murâd, bilcümle edyân ve mezâhib erbâbının aradığı Hak; ve "tuzak”dan murâd, vehm-i gayriyyetdir. Ya'ni, "Ey Resûlüm! Senin tarafında ve nazarında kâffe-i halkın matlûbu olan Ben varım. Ve halkın tarafında ve nazarında ise, tuzak mesâbesinde olan vehm-i gayriyyet vardır ki, onları görmekden mahrûm eder. Ve ben bu tuzağı hikmet-i bâliğam ile bu müşâhede şarâb-ı hâssından avâmın içmemesi için vaz' ettim."

3465. Hâlık buyurdu ki: "Sen onları nazar ederler görürsün. Onlar hamâm nakışlarıdır görmezler."

Bu beyit cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından olup, sûre-i A'râfta olan وتراهم ينظرون إليك وهم لا يبصرون (A'râf, 7/198) ya'ni, "Ey Resûlüm, sen onların sana nazar ettiklerini görürsün. Halbuki onlar görmezler!" âyet-i kerîmesinin ma'nâ-yı bâtınîsini beyânen îrâd buyurulmuşdur. Ayet-i kerîmenin zâhiri, putperestlerin taptıkları putlar hakkındadır. Ya'ni, "Putların gözleri vardır, o câmid gözler ile sana baktıklarını görürsün, halbuki o câmidlerde hâssa-i rü'yet yokdur" demek olur. Eşyânın sûretlerini görüp, bâtınlarından bî-haber olanların bakışları da putların bakışlarına benzer. Binâenaleyh, onlar ancak Peygamber'in sûret-i zâhirini görüp bâtınından ve hakikatinden bî-haber oldukları cihetle, bu âyet hükmüne dâhil olurlar ve hamam duvarlarına nakş ettikleri insan resimlerine benzerler."

3466. Ey sûret-perest! Sûret görünür ki, onun o iki ölü gözü nâzırdır.

3467. Nakşın gözü önüne edeb götürürsün, dersin ki, "Acaba niçin riâyet tutmuyor?"

“Pâs”, hıfz ü hırâset ve tarassud ve intizâr, hak ve riâyet ma'nâlarına gelir. Burada hak ve riâyet ma'nâsınadır. "Sen o nakşı ve heykeli adam zannedip gözünün önünde edîbâne bir vaziyet alırsın. O ise câmid bir halde durur. Dersin ki, "Acabâ niçin benim kendisine karşı olan edebime riâyet ile mukābele etmiyor?"

3468. "Bugün nakış neden dolayı çok cansızdır ki, benim selâmıma "Aleyke!" demiyor?"

Ya'ni, "Ben bu güzel nakşın önünde edîbâne bir vaziyetde durup selâm verdim. Niçin bana cevap vermedi. Benim selâmıma karşı niçin "Aleyke's-selâm!" diye mukābele etmedi?"

3469. "Ona ben yüz sücûd ettiğime riâyet olarak cûd cihetinden niçin bıyığının ucunu kımıldatmaz?"

"Bu sûrete karşı ben riâyet olarak önünde birçok defalar eğilerek selâm verdim. Lutfen ve keremen niçin bir cevab olarak bıyığının ucunu kımıldatmıyor, ya'ni bir söz söylemiyor?" İşte enbiyâ ve evliyânın vaziyet-i müteaccibâneleri de birer heykel-i câmid mesâbesinde olan ehl-i gafletin muvâcehesinde böyle olur. Birisi çıkıp diyebilir ki: "Bu acîb bir misâl oldu. Birçok sücûd ve tezellülün cevabını alamamak Hak hakkında da vârid olur. Zîrâ bir kul Hakk'a karşı birçok secdeler eder ve niyâzlarda ve münâcâtda bulunur, hiçbir mukābele ve cevâb alamaz?" Cenâb-ı Pir efendimiz bunun cevabını âtîde beyân buyururlar.

3470. Gerçi Hak hariçte baş kımıldatmaz, riâyet olarak bâtında bir zevk verir. [3484]

Gerçi sûretden münezzeh olan Hak bittabi' hâriçte sana karşı bir cevâb olarak baş kımıldatmaz. Velâkin senin bu sücûdlarından ve niyâzlarından bâtınında bir zevk ve lezzet-i ma'nevî hâsıl olur. Bu sana Hakk'ın verdiği cevâbdır. Bu hâl senin tezellülünün hakkını vermekdir,

3471. Ki, o iki yüz baş kımıldatmaya değer. Nihayet akıl ve can başını böyle kımıldatır.

Hakk'ın senin bâtınına zevk ve lezzet ihsânı zâhirde iki yüz başın tahrîk-i cevâbîsine bedeldir. Nihâyet zâhirde sûreti olmayan akıl ve canın baş kımıldatması da böyledir.

3472. Akla içtihad içinde hizmet edersen, aklın riâyeti odur ki, reşadı artırır.

Alemde ictihâd ve gayret sûretiyle akla hizmet edersen, akıl dahi bu hizmete riâyeten reşâdı ve zekâveti artırır. Sûretsiz olan aklın senin hizmetine karşı baş kımıldatması böyle olur.

3473. Hak zahirde sana baş kımıldatmaz, fakat seni serler üzerine server yapar.

Evet sûretden münezzeh olan Hak, senin ona karşı yaptığın secdelere ve ibâdetlere mukābil baş kımıldatmaz. Fakat seni başlar, ya'ni maķām-ı riyâsetde bulunan kimseler üzerine server ve reîs yapar.

3474. Hâlık sana muhakkak gizli bir şey verir ki, ehl-i cihan senin sücudunu ederler.

Ya'ni eğer sen Hakk'a kul olursan o Hâlık-ı Zülcelâl hazretleri sana muhakkak gizli bir şey verir. Ya'ni, bilcümle esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyesinin âsâr ve ahkâmını gizlice sana verir. Ve onların âsârı sende öyle bir vech ile zâhir olur ki, cihân halkı senin bu hâl-i celílini görüp huzûrunda baş eğerler. Nitekim bu saâdetlilerden birisi olan cenâb-ı Pîr efendimiz'in peder-i âlîleri Sultâ- nü'l-Ulemâ Bahâeddîn Veled (r.a.) hazretleri Belh'den hicret buyurup Konya sahrâsına vâsıl oldukları vakit Sultan Alâeddîn-i Selçûkî (rahmetullâhi aleyh) bilcümle erkân-ı devletle çıkıp istikbâl etti ve kemâl-i tevkîr ile alıp şehre götürdü. Sarayın kapısına vâsıl olunca Sultan atından inip birkaç adım at üzerinde bulunan Sultânü'l-Ulemâ hazretlerinin rikâbında yürüdü. O kadar ısrâr buyurdukları halde Sultan tevâzu'da pek ileri gider ve "Kendi saâdet ve devletim için bu ubûdiyeti arz ediyorum" der idi. O vakit bu hâli gören şairlerden birisi dahi şu beyitleri söylemişdir: Ey ki hezâr âferîn bu nice sultân olur? Kulu olan kişiler hüsrev ü hâkān olur. Her ki bugün Veled'e inanuben yüz süre, Yoksul ise bây olur, bây ise sultân olur!

Ve bu beyitler Mevlevî âyin-i şerîflerinde bestelenip semâ' ésnâsında el'ân kırâat olunur. Ve kezâ sâdât-ı Nakşibendiyyeden Hâce Ubeydullah (k.s.) hazretlerinin kuvve-i kāhiriyye-i bâtıniyye ile selâtîn-i cihâna galebesi, Reşâhâtü Ayni'l-Hayât nâmındaki eserde tafsîlen beyân olunmuşdur. Ve cenâb-ı Pîr efendimizin şark ve garbdaki sıyt ve şöhretleri bu ma'nânın açık burhânıdır.

3475. Nitekim bir taşa hüner verdi. Nihayet halkın azîzi, ya'ni altın oldu.

Hak Teâlâ hazretlerinin insana ihsân eylediği ma'nâ sebebiyle onu azîz etmesine taaccüb etme! Bunun zâhirde başka misâlleri de vardır. Meselâ kimyâda anâsır-ı basîta dediğimiz şeylerin hepsi toprağın istihâlâtından tekevvün eder. Evvelâ tahaccür edip katılaşır. Ziyâ, harâret ve elektrik ve tazyîk ve rutûbet ve yübûset gibi birtakım ahvâl ve şeraitin te'sîri altında mürûr-i zamanla toprak, muhtelif anâsır hâline gelir. İstihâlât-ı mütemâdiye ile biri diğerine inkılâb eder. Ya'ni, demir, bakır, kurşun, kalay, tûtiyâ, alüminyum, gümüş ve altın olur. Nitekim ahîren zuhûr eden elektron nazariyesi, anâsır-ı basîtanın yekdiğerine inkılâbını keşf ve isbât etmişdir. Ehl-i kimyâ indinde maâdinin kâffesi birer emrâz ile ma'lûldür. Bu emrâzın kâffesinden berî ve kâmil olan altın ma'denidir. Bu sebeble altın her zamanda insanlar arasında azîz tutulmuşdur; ve zamânımızda insanların izzeti kalmadığından bu azîz ma'den dahi kendi yüzünü gizlemiş ve yerini pek mübtezel olan kâğıt parçalarına bırakmışdır.

3476. Bir katre su Hakk'ın lutfunu bulur, bir gevher olur; altından sebk götürür.

Bu beyt-i şerîf ihsân-ı ilâhînin diğer bir misâlidir. Ya'ni, "Bir katre nîsan yağmuru sadefin ağzına düşer. Hakk'ın lutfuyla o sadefin içinde gāyet kıymetli bir inci olur, tezyînât nokta-i nazarından altının fevkıne geçer, ya'ni, o inci altın fedâ edilerek mübâyaa olunur."

3477. Cisim toprakdır. Vaktaki Hak ona bir kudret verdi, cihangirlikde ay gibi üstâd oldu.

"Tâb" kelimesinin müteaddid ma'nâları vardır. Burada "kudret ve parlaklık" ma'nâları münasib olur. Ya'ni, "Cism-i insânî dahi toprakdır. Hak Teâlâ o toprak kitlesine bir kudret ve bir parlaklık verdiği vakit âfâkı nûriyete gark etmekde ay gibi bir üstâd olur."

3478. Agah ol, bu tılsımdır ve ölü nakışdır. Onun gözü ahmakları yoldan götürmüşdür.

"Ey insan, âgâh ol! Bu toprak kitlesi olan cisim ve bu heykel hadd-i zâtında ölü ve müncemid bir nakışdır. Eğer Hak Teâlâ o heykele bir ma'nâ koymamış ise onun hâli budur. Fakat ne yapalım ki, ba'zı tılsımlar üzerine konmuş olan bir heykel-i câmid mesâbesinde olan bu cismin gözü ahmakları aldatıp yollarını şaşırtmışdır." İşte ehl-i dünyâ olan eâzımın etrafında menfaat-i dünyeviyye te'mîni için dönüp dolaşan ahmakların hâli müncemid heykellerin etrafında dolaşıp onlara tapanlardan farklı değildir.

3479. O ki bir göz vurur görünür, ahmaklar onu sened yapmışlardır.

"Çeşm zeden", göz kırpmakdan kinâyedir. O ma'nâsız heykelin göz kırptığını gören ahmaklar, onu kendilerine sened ittihâz etmişler ve cemî'-i umûrunda ona tapınmışlardır ve rızıklarını ve bilcümle ihtiyaçlarını ondan beklemişlerdir.