Katırın deveye "Ben yola gitmekde çok yüz üstü düşüyorum ve sen az yüz üstü geliyorsun. Bunun hikmeti nedir?" diye şikâyeti ve devenin katıra cevabı

3363. Bir gün bir katır bir deveyi gördü. Vaktâki onunla bir ahırda cem' oldu.

3364. Dedi: "Ben yüksek tepede ve yolda ve pazarda ve mahallede çok yüzüstü düşüyorum."

"Gerîve", tepe ma'nâsına ve “kû”, “kûy" kelimesinin muhaffefidir, "mahalle" ma'nâsınadır.

3365. "Husûsiyle dağın yukarısından aşağısına kadar her bir zaman korkudan tepe üstü gelirim."

"Şikûh", korku demekdir.

3366. Sen yüz üstü az düşüyorsun, ne içindir? Yahud senin pâk olan cânın gālibâ devlete mensubdur.

"Devlet" kelimesinin lügat i'tibariyle müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "ikbâl ve saâdet" ma'nâsınadır.

3367. Her dem tepe üstü gelirim ve diz vururum. O hatâdan ağzımı ve dizimi pür-hûn ederim.

"Her an yürürken ayağım kayıp tepe üstü düşerim ve dizimi yerlere çarparım. Bu hatâdan dolayı ağzım ve dizim kan içinde kalır.” “Pûz", ağız ma'nâsınadır.

3368. Palanım ve semer takımım başım üzerinde eğri olur; ve kiracıdan her zaman dayak yerim.

"Raht", yük ve hayvanlara mahsûs eğer takımı ma'nâsınadır. Burada her iki ma'nâ da münasibdir.

3369. Bir nâkıs akıllı gibi ki, bozuk olan aklından dolayı her dem günah içinde tövbesini bozar.

"Tebâh", burada bozuk ve fesâda giriftâr olmuş ma'nâsınadır.

3370. O tövbeyi bozan re'yinin zaîfliğinden dolayı zaman içinde İblîs'in maskarası olur.

"Suhre", âciz ve işsiz ve birinin hükmü altında mağlûb olan adam ve ücretsiz iş ve istihzâ ma'nâlarına gelir. Birinin maskarası olan kimseye derler. Bu kıssada "deve" mü'mine ve "katır" kendi aklına tabi' olan gāfile teşbíh buyurulmuşdur. Zîrâ mü'min basîret sahibi olup enbiyâ ve evliyâya tâbi' olur ve onlara hürmet eder. Ve hodbîn kimse ise "Onlar da insan ben de insan, aramızda ne fark vardır, benim de aklım ve ilmim vardır!" diyerek kendisini enbiyâya ve evliyâya tâbi' olmaktan müstağnî görür. Mü'min tebaiyeti berekâtıyla nefsinin ve şeytanın hilelerine az düşer. Ve hodbîn ise, dalâlet vâdîlerine sukūt eder. Ve bu sukūtdan dolayı bir an için kendisine nedâmet gelirse de aklının ve re'yinin za'fından dolayı tekrar o vâdî-i dalâlete düşer ve şeytanın mağlûbu ve maskarası olur.

3371. Her zaman topal at gibi tepesi üstü gelir. Zîrâ atın yükü ağır ve yol taşlıdır.

O hodbîn olan kimse her zaman hayât-ı dünyeviyyesinde topal at gibi tepesi üstü düşer. Zîrâ sıfât-ı nefsâniyyesinin yükü ağırdır; ve yürüdüğü tabîat yolu da çetin ve taşlıdır.

3372. O idbâr huylu, tövbeyi bozmadan dolayı gaybdan başına darbe yer.

"İdbâr", devlete ve saâdete arka vermek demekdir. Ma'lûm olsun ki, Hakk'ın kullarını terbiyesi ya husûsî veya umûmî olur. Terbiye-i husûsî, enbiyâ ve evliyâ vâsıtasıyla olur. Enbiyâ halkın azgın olan nefislerine karşı hudûd-i ilâhiyyeyi tebliğ etmişlerdir. Ve onların vârisleri olan evliyâ dahi bu hudûd-i ilâhiyyeyi takviye için riyâzât-ı mütenevvia ve mücâhedât-ı muhtelife yollarını göstermişlerdir. Bir kimse tarîk-i enbiyâ ve evliyâya tâbi' olursa bu terbiye-i husûsî altında sür'atle insanlığın mertebe-i kemâline vâsıl olur. Ve eğer tâbi' olmazsa terbiye-i umûmiyye altına girip ahkâm-ı tabîiyye ve kavânîn-i ictimâiyye kisvesi altında darbeler yer. Meselâ hırsızlık ederse, ergeç tutulup kānûnî cezâsını bulur. Zinâya devâm ederse, frengi ve bel soğukluğu darbelerine uğrar. Kumara mübtelâ olursa, zillet-i fakr tokadını yer. Halka sû-i muâmele ederse, sû-i muâmele görüp müteessir olur. Bahîl olup malını fukarâdan esirger ise, esbâb-ı muhtelife dolayısıyla iflâsa doğru gider. Bu terbiye-i umûmiyye böylece devâm eder. Eğer hayât-ı dünyeviyyesinde bir terbiye-i umûmiyyenin farkına varıp bir derece ıslâh-ı nefis ederek enbiyâ ve evliyâya tâbi' olmazsa bu terbiye hayât-ı uhreviyyesinde de devâm eder.

3373. Tekrar gevşek re'y ile tövbe eder. Şeytan bir "Tüh!" dedi ve onun tövbesini bozdu.

Nâkıs akıllı olan o kimse, gevşek re'y ve azmiyle, başına gelen belâdan dolayı yine nedâmet eder ve pişmân olur ve yaptığı fenâlığı terk etmek ister. Şeytan onun bu tövbesine karşı bir "Tüh sana!" der ve tövbesini bozdurup yine o fiile mübâşeret ettirir. Ya'ni, şeytan ona der ki, "Tüh sana! Şu hayât-ı fâniye içinde kendini huzûzâtdan ve ezvâkdan mahrûm etmek budalalık değil mi? Keyfine bak, her belânın çâresi bulunur." O da bu iltifatât-ı şeytâniyyeye kapılarak yaptığı fenâlığı tekrar eder ve bu sûretle tövbesini bozar.

3374. Za'f içinde za'fdır; onun kibri öyledir ki, vâsıllara hakāretle bakar.

Tövbesine ve nedâmetine karşı hâli za'f içinde za'f olduğu halde o aklı nâkıs olan kimsenin kibri ve azameti de o derecededir ki, nefis ve şeytanın iğvââtına karşı kavî ve azimkâr olup, Hakk'a vâsıl olan kâmillere de hakaretle bakar. Ya'ni, kendi za'fını ve aczini görmez de kavîlere ve kâmillere hakāretle bakar.

3375. "Ey deve sen ki mü'min misalisin, yüz üstü az düşersin; ve yüzünü az çarparsın."

Ya'ni, “Mü'min hulkan ve fiilen şer'-i Ahmedî'ye sarılmış olduğundan ahyânen iğvâât-ı nefsâniyye ve şeytâniyye sebebiyle kendisinden ma'siyet zühûr etse de derhal tâib ve müstağfir olup bir daha o ma'siyete rücû' etmemeye azmeder. Binâenaleyh, yüzünü de dalâlet taşlarına az çarpar.

3376. "Sen ne tutarsın ki, böyle âfetsiz ve kaymasızsın ve yüz üstü az düşersin?"

"Senin ne meziyetin ve fazîletin vardır ki, böyle benim başıma gelen belâlardan ve âfetlerden âzâdesin ve yürürken kaymazsın ve kazârâ düşsen dahi az vâki' olur?"

3377. Dedi: "Gerçi her saadet Huda'dandır. Bizim ve sizin aramızda çok farklar vardır."

3378. "Ben yüksek başlıyım, benim iki gözüm yüksekdir. Alî olan göz için zarardan emân vardır."

Benim meziyetlerim şunlardır ki, evvelen boynum uzun olmak itibariyle, başım yüksekdir ve iki gözümün görüşü dahi yüksek bir derecededir ya'ni, keskindir. Derece-i rü'yeti yüksek olan göz zarardan mahfûz olur.

3379. "Ben dağ başından dağın eteğini, her çukuru ve düz yeri ben kat kat görürüm."

“Pây-ı kûh”, burada "dağ eteği" demekdir. "Gev", çukur; "tûh”, “tûveh" demekdir ve bu da çift ve iki dağ arasında fâsıla ve tortu ve perde ve kat demekdir. “Tûh tûh", kat kat ve perde perde demek olur.

3380. Nitekim o Sadr-ı Ecell, kendi kârının önünü ecel gününe kadar gördü. [3394]

"Sadr-ı Ecell", ta'bîrinin lügat ma'nâsı, sadrın en büyüğü demek olur ki, "vezîr-i a'zam" ma'nâsında kullanılır. Burada, "ehl-i keşfin en büyüğü" ma'nâsında isti'mâl buyurulmuş olmak îcâb eder. Ankaravî hazretleri, "Bu ta'bîrden murâd, muttakî olan kimsedir" buyururlar. Hind şârihlerinden Abdülfettah, "Mutlakan veliyy-i kâmilin zâtından kinâyedir"; ve ba'zı şârihler dahi "Murâd, Bâyezîd-i Bistâmî hazretleridir ki, Ebu'l-Hasan Harakānî hazretlerinin ahvâlini görmüş idi" buyururlar. Fakat beyt-i şerîfde "Sadr-1 Ecell, kendi kârının önünü ve geleceğini ömrünün âhirine kadar gördü" buyurulmasına ve bu hâl cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn ibn Arabî (k.s.) hazretlerinin hâli olmasına binâen bu beyt-i şerifde Şeyh-i Ekber hazretlerine işaret buyurulması fakîre göre kaviyyen muhtemeldir. Bu ihtimalin karîneleri budur ki, Şeyh-i Ekber hazretleri Hz. Pîr efendimiz ile muâsır idi, Konya'da yekdiğerlerine mülâkî oldular ve Şeyh-i Ekber hazretleri Sadreddîn Konevî (k.s.) hazretlerinin vâlidesini nikâh edip onu bizzat terbiye buyurdu. Ve Hz. Pîr efendimiz cenâb-ı Sadreddîn ile Konya'da dâimâ sohbet buyururlar idi. Cenâb-ı Mevlânâ Câmî, Nefehâtü'l-Üns'de cenâb-ı Sadreddîn'den naklen şu ibâreleri yazmışdır: "Hz. Şeyh (ya'ni, Şeyh-i Ekber) buyurdu: "Vaktâki, bilâd-ı Endülüs'den diyâr-ı Rûm'a vâsıl oldum. Nefsimde azîmet ettim ki, Hak Sübhânehû ve Teâlâ benim üzerime benim için ve benden sudûrunu takdîr ettiği ahvâl-i zahiriyye ve bâtıniyye-i vücûdiyyemin tefâsîlini ömrümün âhirine kadar bana müşâhede ettirmedikçe gemiye binmeyeyim. Binâenaleyh, huzûr-i tâm ile ve şühûd-i âm ile ve murâkabe-i kâmile ile Hak Teâlâ'ya teveccüh ettim. Hak Teâlâ zâhiren ve bâtinen ömrümün âhirine kadar benden cârî olan ahvâlin kâffesini hattâ senin pederin İshak bin Muhammed'in sohbetini ve senin sohbetini, ahvâlini ve ulûmunu ve ezvâkını ve makāmâtını ve tecelliyâtını ve mükâşefâtını ve Hak Teâlâ'dan bilcümle huzûzâtını bana gösterdi; ve basîret üzere gemiye bindim. İhlâl ve ihtilâl olmaksızın olan oldu ve olmakdadır."

Diğer taraftan vahdet-i vücûd hakikatini açık ibârât ile yazan Şeyh-i Ekber olduğu için hakk-ı âlîlerinde, bir şeyin evveli ma'nâsında olan "sadr" kelimesinin ve kendileri muhakkıkların ehassü'l-havâsı olduklarından "ecell" tâbirinin isti'mâli pek mahallinde olmuş olur. Velhâsıl "Sadr-ı Ecell"den murâd, cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri olması kaviyyen muhtemeldir vesselâm!

3381. Yirmi sene sonra olacak olan şeyi, o iyi ahlâklı hâl içinde gördü.

Zamân-ı dünyâ i'tibariyle yirmi sene sonra vukū' bulacak olan hadisâtı o iyi ahlâklı olan Sadr-1 Ecel hazretleri âlem-i keşfde zamân-ı hâl içinde gördü. Şu cihet dahi şâyân-ı tezkârdır ki, Mesnevî-i Şerîfin VI. cildinde vâki' sürh-i şerîfinin ilk beytinde şöyle buyurulur: "Buhârâ'da o Sadr-ı Ecell'in huyu, isteyenlere hüsn-i amel etti."

Binâenaleyh, "Níkû-hisâl" ta'bîrine nazaran "Sadr-ı Ecell"den murâd, bu zât olması da muhtemeldir. Fakat bu zâtın menâkıbı meçhûlümüz olduğundan ömrünün âhirine kadar olan hâdisâtın kendisine mekşûf olduğu ma'lûmumuz değildir.

3382. O müttakî yalnız kendi halini görmedi, belki mağribe ve maşrıka mensûbun hâlini gördü.

Yukarıdaki îzâhâta nazaran bu beyt-i şerîf dahi Sadr-ı Ecell'in Şeyh-i Ek- ber hazretleri olduğunu takviye buyuruyor. Zîrâ o hazret yalnız kendinin hâline değil, başkalarının ahvâline muttali' olduğunu beyân buyurmuşlardır. Ve "müttakî" ta'bîrine nazaran Hz. Şeyh-i Ekber'in hakikat-i takvâ ile ittisâfı muhtâc-ı îzâh değildir. "Mağribî" ta'bîri ise, Hz. Şeyh'in mağribli olması itibâriyle daha açık bir işâret olmuş olur.

3383. Nûr onun gözünü ve gönlünü mesken yapar. Niçin yapar? "Hubbü'l- vatan..." için!

"Seken", mesken ma'nâsınadır. İkinci mısra' hem suâli ve hem de cevabı muhtevîdir. Ya'ni, “Nûr-i ilâhî, o Sadr-ı Ecell olan müttakînin gözünü ve gönlünü mesken yapar. Niçin mesken yapar bilir misin? Hubbü'l-vatan... için yapar.” Ya'ni, nûr-i ilâhînin vatanı, ârif-i müttakînin kalbidir. Ve vatana muhabbet tabîîdir. Binâenaleyh nûr-i ilâhî, kendi vatanı olan o Sadr-ı Ecell'in kalbine muhabbetden dolayı orasını mesken ittihâz etmişdir. Nitekim hadîs-i kudside: لا يسعنى ارضى ولا سمائى ولكن يسعنى قلب عبدى المؤمن yani, “Ben yerime ve göğüme sığmadım, velâkin mü'min kulumun kalbine sığdım” buyurulur.

3384. Yûsuf gibi ki o, evvelâ rü'yâda gördü ki, ay ve güneş ona sücûd etti.

Sûre-i Yûsuf'un ibtidâsında olan إِذْ قَالَ يُوسُفُ لأبيه يَا أَبَتِ إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ (Yûsuf, 12/4) ya'ni, “Vaktâki Yûsuf babasına, “Ey babam, ben on bir yıldızı ve güneşi ve ayı bana secde edici oldukları halde gördüm” dedi” âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Bu rü'yâ keşf-i muhayyel nev'inden olup ta'bîre muhtaç idi. Ve böyle rü'yâlar dahi keşif envâ'ındandır ve kalbe mün'akis olan nûr-i ilâhî vâsıtasıyla görülür.

3385. On seneden sonra belki daha ziyade, Yûsuf'un görmüş olduğu şey zuhûr etti.

"Ber kerden ser", baş yukarı etmek demek olup, zuhûr etmekden kinâyedir. Yûsuf (a.s.)ın keşf-i muhayyel nev'inden olarak gördüğü bu rü'yânın eseri on sene sonra ve belki daha ziyâde bir vakit geçdikden sonra zuhûr et-ti ve "on bir yıldız"dan murâd, kardeşlerinin ve "şems ve kamer"den murâd, pederinin ve teyzesinin kendisine serfürû etmeleri olduğu anlaşıldı. Nitekim yine sûre-i Yûsuf'ta, وَقَالَ يَا أَبَت هَذَا تأويل رؤياى من قبل قَدْ جَعَلَهَا رَبِّى حَقًا (Yusuf, 12/100) ya'ni, "Yûsuf dedi: "Ey babacığım! İşte benim evvelden gördüğüm rü'yâmın ta'bîri ki, Rabbim onu hak kıldı" buyurulmuşdur.

3386. O "Yenzuru bi-nûrullah" boş değildir. Nûr-i rabbânî feleği yarıcı olur.

اتقوا فراسة المؤمن فانه ينظر بنور الله ya'ni, "Mü'minin firâsetinden sakınınız, zîrâ o Allah'ın nûruyla nazar eder" hadîs-i şerîfinde beyân buyurulan nûr-i ilâhî boş ve te'sîrsiz değildir. O nûr-i rabbânî, öyle bir nurdur ki, feleği yarıcı olur. "Gizâf", "hilaf" vezninde "gâf"ın kesriyle "beyhûde ve herze ve ma'nâsız ve hesabsız ve hadsiz" ma'nâlarınadır (Burhân ve Sirâcü'l-Lügāt ve Cihangîn). Fakat Burhân'da ve Sirâc'da zamm-ı gâf ile kullanıldığı da mezkûrdur.

3387. Senin gözünde o nûr yokdur, git! Hayvanlık hissi içinde merhûnsun.

"Girev", merhûn ve mahbûs ve mukayyed ma'nâsında müsta'meldir. Ya'ni, "Eğer sen, "Ben insanım, bu nûr niçin bende yokdur?" dersen, "Hayvanlık hissi içinde mahbûs ve mukayyed olduğun için yokdur" derim." Hayvanlık hissinden murâd, yeme ve içme ve muâmele-i cinsiyye gibi birtakım hayvan hazlarına kalbin incizâbı ve muhabbetidir. Binâenaleyh, böyle bir kimsenin gözü ancak hayvanlar ile müşterek olan rü'yet-i zâhire münhasır kalır.

3388. Sen gözünün za'fından ayağının önünü görürsün. Sen zaîfsin ve sana kılavuz olan dahi zaîfdir.

Senin gözünün görüşü zaîfdir. Nihâyet ayağının önünü ve adım atacağın yeri görebilir. Düşünce ve re'y i'tibariyle zaîfsin. Elinin ve ayağının rehberi ve pîşvâsı olan gözün dahi zaîfdir.

3389. Elin ve ayağın kılavuzu gözdür. Zîrâ yeri ve yer olmayanı görür.

Elin ve ayağın pîşvâsı ve kılavuzu gözdür. Zîrâ elin tutacağı ve tutamayacağı ve ayağın basacağı ve basamayacağı yerleri göz görür.

3390. "Diğeri odur ki, benim gözüm pek parlakdır. Diğeri odur ki, benim yaratılışım pek temizdir!"

Deve katıra dedi ki, “Benim meziyetlerimden birisi de odur ki, gözüm pek keskin görür. Ve diğeri de budur ki, yaratılışım ve aslım pek temizdir. Deve oğlu deveyim! Senin gibi eşek oğlu katır değilim!”

3391. "Zîrâ ki, ben helâl evlâddan oldum. Zinâ ve ehl-i dalâl evlâdından değil!"

Bu beyt-i şerîfde veled-i zinânın tarîk-i Hak’da selâmet dâiresinde yürüyemeyeceğine işâret buyurulur. Hak Teâlâ hazretlerinin Kur’ân-ı Kerîm’de: وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا (İsrâ, 17/32) ya’ni, “Zinâya yaklaşmayın! Zîrâ o fenâ bir iş ve çirkin yol oldu” buyurması bu âlem-i kevnde ekmel-i mahlûkât olan insanın eğri yoldan sudûrunu men’ içindir. Zîrâ eğri yoldan gelen yine o eğri yolun yolcusu olur. Bu sebeble muhakkıkler, “Veled-i zinâ cennet-i kalbe dâhil olamaz” demişlerdir. Binâenaleyh, cemiyet-i beşeriyye arasında kesret-i zinâ vukû’u, veled-i zinânın çoğalması, mürûr-ı zaman ile âkıbet o cemiyetin izmihlâline sebeb olur. Târihde okuduğumuz Romalılar’ın ve Bizanslılar’ın ahvâli bu esâsdaki sıdkın şâhididir.

3392. "Sen şübhesiz evlâd-ı zinâdansın. Yay fenâ olduğu vakit, ok eğri uçar."

“Ey katır, senin baban eşek ve anan atdır. Bir cinsden hâsıl olmuş bir mahlûk değilsin. Elbet, اَلْوَلَدُ سِرُّ اَبِيهِ ya’ni, “Çocuk babasının sırrıdır” hadîs-i şerîfi mûcibince baban olan eşeğin ahvâli sende zâhir olacaktır. Nitekim yay fenâ olduğu vakit, o yaydan çıkan ok dahi dosdoğru gidemez, eğri uçar.”

3393. Katır dedi: "Ey deve, doğru söyledin!" Bunu söyledi ve gözünü yaşdan dolu etti.

3394. Bir saat ağladı ve onun ayağına düştü. Dedi: "Ey kulların Rabbinin makbûlü!"

3395. "Eğer sen beni bendeliğe kabûl edersen, ferhundelikden ne ziyân tutar?"

"Ferhundegî", mübarek ve mes'ûd ve meymenetli olmak, ya'ni, kendi akl-ı maâş-ı nâkısına i'timâd edip insân-ı kâmilden yüz çeviren kimseye, insân-ı kâmilin ettiği nasîhat te'sîr edip kendi noksanını ve insân-ı kâmilin kemâlini tasdîk etti ve onun huzûrunda tevâzu' gösterip dedi: "Eğer sen beni bendeliğe kabûl edersen senin saâdetinden ne eksilir?"

3396. Dedi: "Mâdemki benim önümde ikrar ettin, git ki zamanın âfetlerinden kurtuldun!"

İnsân-ı kâmil insân-ı nâkısa dedi: "Mâdemki benim huzûrumda kibir ve ucübden ve enâniyyet-i mevhûmenden geçip aczini izhar ve kusûrunu i'tirâf ettin, zamânın âfetlerinden ve belâlarından kurtuldun. Artık tarîk-i Hak'da emîn olarak yürü!"

3397. Hak verdin ve belâdan kurtuldun. Sen düşman idin, ehl-i vilâdan oldun.

"Ey nâkıs! Nasihatlarımı kabûl edip, hak verdin ve kendi noksanını anladın ve kibir ve ucübden geçtin. Binâenaleyh, kibir ve ucbün getireceği belâdan kurtuldun." Nitekim Risale-i Gavsiyye'de hitâb-ı ilâhî olmak üzere şöyle buyurulur: يا غوث بشر المذنبين بالفضل والكرم وبشر المعجبين بالعدل والنقم ya'ni, "Yâ Gavs, günahkâr kullarıma fazlım ve keremim ile müjde ver! Ve kendini beğenen mütekebbir kullarıma da adlim ve intikāmım ile müjde ver!" "Sen evvelce kendi nefsinin dostu ve bizim düşmanımız idin. Şimdi nefsinin düşmanı ve bizim dostumuz oldun." "Vilâ", vâv'ın kesri ile dostluk demekdir.

3398. Kötü huy senin zâtında aslî olmadı. Zîrâ asla mensub olan kötüden inkârdan başkası gelmez.

Kötü huy iki nev'dir. Birisi aslî ve diğeri ârızîdir ve âriyetdir. Ârızî olan kötü huy irşâd ve nasîhat ile zâil olur. Fakat aslî olana irşâd ve nasihat te'sîr etmez. Belki irşâd ve nasîhat ile inkârı daha ziyâde olur. Aslî olan kötü huyun menşei şekāvet-i ezeliyyedir; ve ârızî olan kötü huyların menşei de fenâ bir muhîtin te'sîri ve bulaşıklığıdır. “Cühûd", inkâr etmekdir.

3399. Âriyetî olan o kötü olur ki, o ikrar getirir, o tövbe isteyici olur.

Sırr-ı kadere taalluk eden saâdet veya şekāvet-i ezeliyye meçhûl ve mestûr olduğundan şekāvet-i ezeliyyenin alâmetini evvelki beyitde izhâr buyurup, "Böyle bir kimseye irşâd ve nasihat te'sîr etmez ve nasîhatla inkârı teşeddüd eder" dediler. Ve bu beyt-i şerifde de saâdet-i ezeliyyenin alâmetini beyânen buyururlar ki: "Ehl-i saâdetden olan kimseye ârız olan âriyetî o kötülükdür ki, nasihat ile ve irşâd ile zâil olur; ve bu kötülüğün sahibi kusûrunu ikrar eder ve o fenâlıklardan tövbe eder."

3400. Adem gibi ki, onun zellesi âriyet idi, şübhesiz zamanında tövbe gösterdi.

[3414] "Zelle", lügatde yürürken ayağı kaymak ve söylerken hatâ etmek ma'nâsınadır. Ya'ni, "Saîd-i ezelî olan Hz. Adem'in zellesi ve hatâsı âriyet idi; ve hatânın vukū'unu müteâkıb zamânında tövbe etti." Hz. Adem'in zellesi hakkında I. ciltte 1259 numaradan i'tibâren birtakım hakāyık beyân buyurulmuşdur.

3401. Vaktāki o İblîs'in cürmü aslî idi, nefis olan tövbe tarafına ona yol olmadı.

"Nefîs", şerîf ve latîf ve halkın rağbeti ziyâde olup, kıymeti çok olan şey demekdir. Ve nefis burada tövbenin sıfatıdır. Ya'ni, "Şekāvet-i ezeliyye sâhibi olan İblîs'in cürmü aslî idi ve kendi zâtından münfek değildi. Binâenaleyh, emr-i ilâhîye karşı yaptığı serkeşliği hoş gördü ve serkeşliğinde devam etti. Asla şerîf ve latîf olan tövbe ve rücû' tarafına meyl etmedi."

3402. Git ki, kendinden ve kötü huydan kurtuldun; ve ateşin alevinden ve yırtıcının dişinden kurtuldun!

Ey kimse git ki, bu tevâzu' ve zillet ile nefsinden ve nefsinin kötü huyundan ve kibir ve ucüb sıfatlarından kurtuldun. Ve nefis ayn-ı cehennemdir ve onun sıfatları o nefis cehenneminin alevleridir; ve yırtıcı bir hayvandır ve onun dişleri fenâ sıfatlarıdır. Teşekkür et ki, bu alevlerden ve bu dişlerden kurtuldun.

3403. Git ki şimdi devlete el vurdun, kendini ebedî olan tahta bıraktın!

Nefsini düşman ve bizi dost gördüğün bu andan i'tibâren devlet-i ma'nevîye el vurdun ve kendini saâdet-i ebediyye tarafına attın.

3404. Sen "فَادْخُلِي فِي عِبَادِي"yi buldun; "وَادْخُلِي جَنَّتِي"yi idrak ettin!

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Fecr'in ahirinde olan يَا أَيَّتُهَا النَّفْسِ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكَ رَاضِيَةً مَرْضِيةٌ فَادْخُلى في عبادي وادخلى جنتي (Fecr, 89/27-30) ya'ni, "Ey nefs-i mutmainne! Râziye marziyye olduğun halde Rabbine rücû' et! İbâdım arasına gir ve cennetime dâhil ol!" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Bu âyeti kerîme I. cildin 2696 numaralı beytinde de geçti. Cenâb-ı Pîr efendimiz orada "cennet"i, "makām-ı rü'yet" ve "ibâda dühûlü" de, "havâss-ı ibâdın bâtını ve kalbi" ile tefsîr buyurmuşlar idi. Atîdeki beyt-i şerîfde de bu tefsîri te'yîd buyururlar. "Yâften", bulmak; ve "der-yâften", idrak etmek ve anlamak demekdir.

3405. Kendin için onun kullarına yol yaptın, gizli yoldan Huld'e gittin!

Ma'lûm olsun ki, bilcümle mahlûkāt Allah'ın kuludur. Fakat her biri bir ismin bendesidir ki, teveccühleri Rabbü'l-erbâb olan Allah'a değil, bendesi olduğu ismedir. Bende-i hâss-1 ilâhî ancak Rabbü'l-erbâb olan Allah'ın bendesi olan insân-ı kâmildir. Zîrâ o kâmil, “Allah” ism-i câmi'inin mazharıdır. Ve onun merâtib-i ilâhiyyeden hiçbir mertebeye iltifatı yokdur. Nazarı ancak zât-ı Hakk'adır. Nitekim Risale-i Gavsiyye'de şöyle buyurulur: يا غوث اذا اردت ان تدخل حرمی فلا تلتفت بالملك ولا بالملكوت ولا بالجبروت لان الملك شيطان العالم والملكوت شيطان العارف والجبروت شيطان الواقف فمن رضى بواحد منها فهو عندى من المطرودين ya'ni, “Yâ gavs! Benim harem-i zâtıma girmek istersen, mülke, melekûta ve ceberûta iltifat etme! Zîrâ âlem-i mülk, âlimin şeytanıdır; ve melekût, ârifin şeytanıdır; ve ceberût, vâkıfın şeytanıdır. Kim ki bunlardan birine râzı olursa o benim indimde matrûdlardan olur.” Binâenaleyh, bu mukaddimeden anlaşılır ki, Allah'ın kulu olmak güçdür ve olan kâmil dahi enderdir. “İmdi ey kimse, eğer sen kendine bu kabíl kulların kalbine girmek için yol yaptın ise, bil ki, gizli yoldan Huld'e ya'ni cennete dâhil oldun.”

3406. "Sırât-ı müstakîmi bize hidayet et!" dedin, senin elini tuttu ve seni ni'mete kadar götürdü.

O kâmile "Bizi doğru yola hidâyet et!" dedin. O da senin elini tuttu, seni dâr-ı naîm olan cennete kadar götürdü.

3407. Ey azîz, ateş idin nûr oldun. Koruk idin, tâze ve kuru üzüm oldun.

"Engur", tâze üzüm; “mevîz”, kuru üzüm demekdir. "Ey insân-ı kâmile baş eğen azîz! Sen bu serfürûdan mukaddem nefsinin kibir ve ucüb ateşleri idin; vaktâki insân-ı kâmile karşı arz-ı zillet ettin, sende rûhun sıfatı zâhir oldu, nûr oldun. Evvelce koruk gibi ham ve ekşi idin, şimdi tatlı ve latîf üzüm ve kuru üzüm oldun."

3408. Bir yıldız idin, sen güneş oldun. Şâd ol! Allah doğruyu en ziyade bilicidir.

Ey azîz, sen insân-ı kâmile serfürûdan mukaddem, ilm-i zâhirin sebebiyle bir yıldız mesâbesinde idin. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimize intisâbdan mukaddem Şemseddîn-i Mardinî hazretleri ulemâ-i zâhireden olup Hz. Pîr'e mu'teriz idi ve asla serfürû etmezdi. Vaktāki âlem-i ma'nâda Risâletpenâh (s.a.v.) Efendimiz'i bundan dolayı dargın bir halde gördü ve zâhirde de cenâb-ı Pîr efendimizin kerâmet-i aliyyelerini müşâhede etti, ondan sonra o halden tövbe ve istiğfâr edip, âilesiyle beraber gelerek Hz. Pîr efendimiz'e inâbe etti. Tafsîlâtı, Menâkıb-ı Sipehsâlar'da münderiçtir. "İmdi ey azîz! Sen yıldız iken, insân-ı kâmille bâtının nurlandı, şimdi güneş oldun. Mesrûr ol! Allah Teâlâ herkesin efâlinin sıdkını en çok bilir."

3409. Ey Hakk'ın ziyası olan Hüsameddîn! Tut, kendi balını süt havzına bırak!

"Şehd", bal demekdir. Burada nâmına Mesnevî-i Şerif ithaf buyurulan Hüsâmeddîn Çelebi hazretlerinin zevk-i mânevîsinden kinâyedir. “Havz-ı şîr", süt havzından murâd, Mesnevî-i Şerîfdir. Zîrâ insân-ı kâmili söyleten muhâtabı olan müntesibin isti'dâdıdır; ve bu ma'nâya dâir olan îzâhât muhtelif mahallerde geçti. Ya'ni, "Ey Hakk'ın ziyâsı olan Hüsâmeddîn tut, kendi isti'dâd-ı ezelînde mündemiç olan ezvâk-ı ma'neviyyeyi bu Mesnevî-i Şerîf'e ve bu ulûm-i ledünniyye havuzu içine dök!" Hind nüshalarında "havz-ı şîr" yerine "cûy-i şîr" vâki'dir.

3410. Tâ ki o süt tağyîr-i ta'mdan kurtulsun, zevk deryasından teksîr-i ta'm [3424] bulsun!

Ey Hüsâmeddîn hazretleri! Bu Mesnevî-i Şerîf'deki beyânâtımızı tâliblere sen kendi zevkini karıştırarak takrîr et ki, bizim Mesnevî-i Şerîf'de beyân ettiğimiz rumûza nâehiller birtakım yanlış ma'nâlar vererek ta'm ve lezzetini bozmasınlar. Bil'akis sen takrîr et ki, bu Mesnevî senin zevkinin deryâsından teksîr-i ta'm ve lezzet bulsun! Zîrâ bu ebyât-ı latîfenin altında gizli olan maânî-i latîfeyi nâehiller şerh ve îzâh edeyim derken onların tadını kaçırırlar.

3411. O elest deryasına muttasıl olsun! Vatkâki derya oldu, her tağyîrden kurtuldu.

Ya'ni, "Bu Mesnevî-i Şerîf'i takrîr ederken verdiğin ma'nâlar, "Elestü bi-rabbiküm?" hitâb-ı vâki' olan bezme kadar, ya'ni ervâh deryâsına kadar muttasıl olsun! Zîrâ Mesnevî-i Şerîf'den maksûd vahdet-i rubûbiyyetin beyânıdır. Vaktâki o ma'nâlar "Elestü bi-rabbiküm?" ya'ni, vahdet-i rubûbiyyet deryâsına muttasıl oldu, deryâ oldu demekdir. Ve buraya vâsıl olan ma'nâlar artık her bir tağyîrden kurtulur." İmdi bu beyt-i şerîfde Mesnevîhânlara bir miftâh-ı azîm ihsân buyurulmuş olur. Nitekim, âtîde gelecek olan şu beyt-i şerîf bu ma'nânın şâhididir.

“Bizim Mesnevîmiz vahdet dükkânıdır; O vâhidin gayrı ne görürsen putdur!"

3412. O bal deryasına bir menfeż bulur. Onda bir âfete amel olmaz.

Süt havzı olan bu Mesnevî senin bal deryâsı olan zevkine bir menfez bulur; ya'ni, bu Mesnevî'nin ebyât-ı müşkilesi mutlak sana münkeşif olur. Binâenaleyh Mesnevî'ye yanlış ma'nâlar vermek âfetinin onda ameli ve te'sîri olmaz.

3413. Ey Hakk'ın arslanı, arslan gibi bağır! Ta ki o bağırma yedinci tabakaya kadar gitsin!

"Gurre", Fârisî'de arslanın bağırması demekdir. "Bu Mesnevî'mizi takrîr ederken, ey Hakk'ın arslanı olan Hüsâmeddîn Çelebi, arslan gibi bağır! Hattâ o arslan sadâsı feleğin yedinci tabakasına kadar yükselsin!" Bu beyt-i şerîfte "bağırma" ile can na'ralarına işâret buyurulur. Ve yedi feleğe kadar çıkan can na'ralarıdır. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu na'ralar hakkında bir beyt-i şerîfinde şöyle buyururlar: "Benim zâhirî sözlerim kulaklara erişir. Fakat, cana mensûb olan na'ralarım hiçbir kimseye erişmez."

3414. Tok olan melûl canın ne haberi vardır? Sıçan ne vakit arslanın bağırmasını tanır?

Gıdâ-yı sûrî ile mi'desi dolmuş ve cânına hikem ve maârif-i ilâhiyyeden melâlet gelmiş olanın senin bu na'ralarından ne haberi olur? Onun canı senin bu câna mensûb olan na'ralarını duymaz. O kimse tabîat deliklerinde yaşayan bir sıçandır; ve sıçan hakîr bir mertebede yaşadığından arslanın bağırmasını tanıyamaz.

3415. Kendi ahvalini her bir alî-güher olan deryâ-dil için, altın suyu ile yaz!

"Alî-güher"den murâd, ilm-i ezelî-i ilâhîde saîd olan kimse; "deryâ-dil”den murâd, havsala-i isti'dâdları gâyet geniş olup, maârif ve hikem-i ilâhiyyeyi ve vahdet-i vücûd sırrını kabûl eden kimseler. Ya'ni, "Ey zevk deryâsı olan Hüsâmeddîn Çelebi hazretleri, kendi ahvâlini ve ezvâk-ı rûhâniyyeni bu Mesnevî-i Şerîfe altın suyu ile yaz! Saâdet-i ezeliyye erbâbı ve havsala-i isti'dâdları geniş olanlar onu okusunlar ve istifâde etsinler!"

3416. Can-fezâ olan bu kelâm Nîl suyudur. Yâ Rab, onu Kıbtî'nin gözüne kan göster!

Canın kuvvetini artırıcı olan bu kelâm-ı Mesnevî Nîl nehrinin suyu mesâbesindedir. Nîl nehrinin suyu Mûsâ (a.s.)ın tâbi'leri olan Sıbtîler'e su ve Fir'avn'ın tâbi'i olan Kıbtîler'e de kan görünmüş idi. Yâ Rab! Bu Mesnevî-i Şerîfi de bize ve Mûsâ-yı rûhuna tâbi' olanlara güzel ve sâfî su göster! Ve

Kıbtî meşrebinde olup nefs-i Fir'avn'ına tabi' olarak bizden yüz çevirenlere çirkin ve kan göster!