Bulanık olduktan sonra suyun Hak Teâlâ (c.c.)den istiânesi

216. Vaktâki onun mayası kalmaz, bulanık olur, yeryüzünde bizim gibi âciz olur.

Vaktâki suyun mayası ve aslı olan temizlik ve berraklık kalmaz, halkın kirleriyle bulanık bir hâle gelir, yeryüzünde bizim gibi âciz olup vazîfe-i tat- hîri icrâ edemez." "Hîre şüden" (خیره شدن), âciz olmak demektir. Ya'ni, “İnsân-ı kâmil halkı irşâd ve ıslah için külliyyetiyle tenezzül edip halka müteveccih bulunduğu vakit, onun bâtınında, kir mesâbesinde olan suver-i mâsivâ münakkaş olur. Onun bu suverden saf olan rûh-ı âlîsi bulanır. İşte bu mertebe-i beşeriyyette ve keserât âleminde bizim gibi zevk-ı vahdetten muvakkaten hicâba düşer."

217. Bâtınından nâle getirip der ki: "Ey Hudâ, o şeyi ki verdin, verdim ve fakîr kaldım."

Su veyâ insân-ı kâmil, bâtınından nâle ve feryâd edip der ki: "Yâ Rab, bana verdiğin tahâret ve safveti senin kullarına dağıttım ve bende bir şey kalmadı; ve senin lutfuna muhtaç kaldım."

218. "Sermayeyi temiz ve murdar üzerine döktüm. Ey sermaye verici şah, daha var mı?"

Bu niyâz insân-ı kâmil tarafından olduğu takdirde; "temiz"den murâd, mâsivâ alâkātıyla mukayyed olan mü'minler ve "murdar"dan murâd, münkirler ve fâsıklardır. Ya'ni, "Ben safvetimi ve tahâretimi mü'minler ve münkirler üzerine döktüm; ve onların kalblerindeki mâsivâ nukūşu bana aksetti. Ey safvet ve tahâret sermâyesini verici olan şâh-ı hakîkî, sıfat-ı kudsiyyetinin daha ziyâde tecellîsi var mıdır? Bu tecellîye muhtâcım!"

219. Buluta der: "Onu latîf yere götür! Ey güneş sen dahi onu yukarıya çek!"

Suyun münâcâtını kabûl buyuran Hak Teâlâ hazretleri buluta der ki: "O bulanık suyu latîf olan kendi zerrâtının arasına götür! Ey güneş, o su kesâfetinden dolayı olduğu yerden kımıldayamaz. Sen onu tebahhur ettirmek sûretiyle yukanya ve o bulutun zerreleri arasına çek!" İnsân-ı kâmil hakkında dahi Cenâb-ı Hak rahmet bulutuna der ki: "Onun keserâta bulaşan canını pâk ve latîf olan âlem-i melekûta götür! Ve ey aşk güneşi, onu bu keserât-ı süfliyyeden suver-i ilmiyyeme ve vâhidiyetim mertebesine çek!"

220. Onu haddi olmayan derya tarafına eriştirinceye kadar muhtelif yollara sürer.

Ma'lûmdur ki, yağmur üç hâdise-i tabîiyye neticesinde husûl bulur: 1- Güneş sebebiyle vâki' olan tebahhur. 2- Hevâ-i nesîmînin hâl-i işbâ'a gelmesi. 3- Tekâsüf. Bu tekâsüf havada bulut husûlünü mûcib olur. Binâenaleyh bulutlar küçük damlacıklar hâlinde birleşen su buhârı kitleleridir. Yeryüzünde pis olan bir suyun zerreleri bu sûretle süzülerek bulut hâline gelir; ve temiz ve berrak bir hâle geldikten sonra tekrar yeryüzüne yağar. Bu yağış bağlara sahrâlara ve derelere ve bostanlara olduğu gibi doğrudan doğruya engin denizlere de olur. Ba'zı mahallerde berraklığı ve temizliği muhafaza eder. Ba'zı mahallerde pis ve mülevves olur. İmdi mertebe-i kesâfete nüzûl eden sular her ne kadar berrak olsalar da evvelki mertebe-i letâfetlerinde değildirler. Her halde bulundukları kapların renklerine ve şekillerine tâbi'dirler. Ve mülevves olanlar ise hem letâfetlerini kaybetmişler ve hem de mukayyed bulunmuşlardır. Binâenaleyh onlar bu iki hallerinde de Hak'tan, evvelki letâfetlerini niyâz ederler. Bu misâle mutâbık olarak insân-ı kâmilin ruhunu Hak Teâlâ, mezâhir-i esmâ ve sıfat olan bu âlem-i kesret ve kesâfet içinde âlem-i vahdete varıncaya kadar muhtelif yollara ya'ni muhtelif esmâ ve sıfât-ı ilâhiyye yollarına sürer. Zî- râ onlar esmâ-i müteferrika mezâhiri olan ibâdı tathîr ve ıslâha me'murdurlar. Sular bulunduğu kabın rengine tâbi olduğu gibi onlar da لون الماء لون انائه ["Suyun rengi, içinde bulunduğu kabın rengidir"] kavli mûcibince irşâd-ı ibâd için erbâb-ı müteferrika mezâhirinin rengine boyanırlar.

221. Bu sudan garaz evliyânın canının suyudur. Zîra o sizin bulanıklıklarınızı mübalağa ile yıkayıcıdır.

Ya'ni, bu zikrettiğimiz "su"dan garaz ve maksûdumuz, evliyânın âb-ı hayât mesâbesinde olan canıdır. Zîrâ onun rûh-i pâki, ey erbâb-ı müteferrika mezâhiri olan insanlar, sizin bulanıklıklarınızı çok yıkayıcıdır.

222. Vaktaki ehl-i ferşin gaslinden bulanık olur, arşa temizlik bahşedicinin tarafına döner.

"Ehl-i ferş"den murâd, arzın sakinleri; ve burada "arş"dan murâd, insân-ı kâmilin kalbidir. "Arşa tahâret bahşedici"den murâd, Hak Teâlâ hazretleridir. Evliyânın canına vâki' olan bulanıklığın esbâbı muhteliftir. Evvela cismânî kimseleri irşâd için onların renklerine girmek zarûreti ve sâniyen hîn-i irşâdda halkın ma'rifet-i ilâhiyyedeki cehillerinden ve gafletlerinden sıkılması ve sâlisen halkın zâhiren ve bâtınen şer'e muhâlif muâmelelerinden ve ahlâkından teessürüdür.

Ba'zı nüshada "gasl" yerine "akl" yazılmıştır. "Ehl-i ferşin vaktāki aklından bulanık olur" demek olur. Ve ehl-i ferşin aklı ma'rifet-i ilâhiyyede cehl ile muttasıf olduğundan insân-ı kâmilin canı bundan bulanır. Ve ba'zı nüshada dahi "gadr" vâki' olmuştur. Bu sûrette ma'nâ "Vaktâki ehl-i ferşin gadrinden bulanık olur" demek olur. Ve ehl-i ferşin gadri zâhiren ve bâtınen şer'e muhâlif muâmeleleri ve ahlâklarıdır; ve insân-ı kâmilin canı bundan da bulanır.

223. Tekrar o, o taraftan etek çekici olur. Muhîtin taharetlerinden onların derslerini getirir.

"O" zamîri, suya ve insân-ı kâmilin ruhuna râci'dir. "Muhît"ten murâd, zât-ı Hak'tır. Nitekim âyet-i kerîmede أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شيء محيط (Fussilet, 41/54) ya'ni "Âgâh ol, muhakkak O her şeyi muhîttir" buyurulur. "Ders", lügatte okumak ve ta'lîm ile öğrenilen şey demektir. Ya'ni, "İnsân-ı kâmilin rûhu yukarıda zikrolunan esbabdan dolayı bulandığı vakit Hakk'a rücû' eder; ve bu bulanıklıktan etek çekici olarak, eşyayı zâtıyla Muhît olan Hakk'ın tahâretlerinden ehl-i gaflete öğretilecek olan ulûm-ı ledünniyye ve maârif-i ilâhiyyeyi getirir." İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri buyururlar ki: "Bu beyt-i şerîfde sanâyi-i lafziyyeden "mürâât-ı nazîr" san'atı vardır. Zîrâ "Muhît", fetvâ kitaplarından birinin ismidir. "Tahâret" dahi o kitabın bir bâbıdır. Bu münasebetle "ders" ta'bîri pek latîf vâki' olmuştur."

224. Ve cümleyi teyemmümden ve kıble isteyicileri aramaktan kurtarır.

Teyemmüm, şerîatte su bulunmayan yerde toprak ile abdest almaktır. Burada "teyemmüm"den murâd, ilm-i yakînî sâhibi olmayanların ilm-i istidlâlî ile amel etmeleridir. Nitekim ilm-i kelâm ulemâsı ve felsefe erbâbı hakîkati delâil-i akliyyeleri ile bulmak ve anlamak isterler. Halbuki hakîkat, Hakk'ın vücûd-ı vâhidi olup güneşin ziyâsı gibi münteşir ve zâhirdir. Ehl-i istidlâl evhâm ve hayâlât ile karışık olan ukül-i cüz'iyyelerinin îcâd ettikleri delîller ile örterler, bundan haberleri olmaz. "Kıble"den murâd dahi, kezâlik Hakk'ın vücûd-ı vâhidi olup ehl-i istidlâl o vücûd-ı vâhidi isbât için delîller irâd ederler.

Cenâb-ı pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 22. faslında şöyle buyururlar: "Bir kimse Sultân-ı mahbûbîn Mevlânâ Şemseddîn-i Tebrîzî hazretlerinin huzûrunda "Ben delîl-i katı' ile Hakk'ın mevcûdiyetini isbât ederim" dedi. Ertesi sabah Mevlânâ Şemseddin hazretleri buyurdular ki: "Dün gece melâike gelmişler idi. O adam hakkında "Elhamdülillah, bizim Hudâ'mızı sabit kıldı, ona Allah ömürler versin, ehl-i âlem hakkında taksîr etmedi diye duâ ettiler". Ey adamcık, Hak sâbittir, onun delîl nesine lâzım? Eğer bir iş görmek istersen O'nun huzûrunda kendine bir mertebe ve makām isbât et; ve yoksa O senin delîlin olmaksızın sâbittir. Nitekim işâret buyrulur: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (İsrâ, 17/44) Ya'ni "Mahlûkâttan hiçbir şey yoktur, illâ ki Allah Teâlâ'yı hamd ile tesbih ederler".

Beyt-i şerîfin hulâsaten ma'nâsı: "İnsân-ı kâmil vahdet âleminden kesret âlemine döndüğü vakit nâkıs insanlara ulûm-ı ledünniyye ve maârif-i hakîkiyye getirip onları ulûm-ı istidlâliyye ve vehmiyyeden ve delâil aramak külfetinden kurtarır" demek olur.

225. Halkın ihtilatından i'tilâl bulur. "Erihnâ Yâ Bilâl!" diye.

Ya'ni, insân-ı kâmil getirdiği maârif ve hakāyık dersini vermek için halk ile ihtilât ettiğinden, Hak ile olan huzûr-ı hâssına halel geldiği için kalb-i şerîfi illetli ve marîz olur. Binâenaleyh Resûl-i Ekrem Efendimiz'in ارحنا يا بلال ya'ni "Ey Bilal, bizi dinlendir!" diyerek arzu buyurdukları seferin cinsinden bir sefer ister ki, o sefer vahdet tarafına olan bir seferdir; ve keserât bulaşıklığından tahâret seferidir. Bu husûstaki fazla îzâhât I. cildin 2016 numaralı beytiyle onu ta'kîb eden diğer beyitlerde münderiçtir. Burada tekrârına hâcet yoktur.

226. Ey latîf nağmeli, ey güzel sesli Bilâl, minâre üzerine git, rihlet davulunu çal!

Bu beyt-i şerîf hadd-i zâtında Resûl-i Ekrem hazretlerinin Bilâl-i Habeşî hazretlerine vâki' olan emr-i şerîfleridir. Fakat vâris-i kâmilin, güzel sesli olan zevâta hitâblarına da şâmildir. Ya'ni, "İnsân-ı kâmil halk ile olan ihtilâttan ma'lûl olduğu vakit semâ'a ve teğannîye meyledip güzel sesli olan zevâta, "Minâre ve da'vet mahalli üzerine git de âlem-i vahdete rihlet davulunu çal!" buyurur. Resûl-i Ekrem hazretlerinin emr-i şerîfi hadd-i zâtında güzel sesle ezan okunarak namaza da'vet olunmaktır. Zîrâ hadîs-i şerîfde الصلوة معراج المؤمن ya'ni "Namaz mü'minin mi'râcıdır" buyrulur. Ve namazda âlem-i keserâta vedâ' olunup bir kalb-i hâlî ile Hakk'a teveccüh olunmak îcâb eder ki bu hâl-i vahdet tarafına sefer olur. "Sahîl", at kişnemesine denir. Bu ta'bîrde işâret budur ki, cesed rûhun binek hayvanıdır; ve sadâ ve nağamât bittabi' cesedin hançeresinden çıkar. Rûhda kendi aslına sefer ve rücû' iştiyâkı teşeddüd ettiği vakit eseri cisimde zâhir olur; ve insanın cesedi, ahsen-i takvîm üzere mahlûk olup her hâlinde intizâm olduğundan onun sadâsı da mevzûn ve latîf nağamât cinsinden olur. Ehl-i aşk ve iştiyâkın semâ'ındaki hikmet budur. Bu aşk ve iştiyâktan rûhu bî-nasîb olan zühd-i bârid ashâbı semâ'ı harâm görürler. Eğer semâ' ve nağamât-ı latîfe harâm olsa idi Resûl-i Ekrem hazretleri Bilâl-i Habeşî cenâblarına nağamât-ı latîfe ile ezan okumasını emrederler miydi?

227. Can sefere gitti ve beden kıyâmdadır. Ric'at vaktinde bu sebebden selâm,

der. Ya'ni, "Mü'min namaza durduğu vakit onun rûhu kesretten vahdete müteveccihen sefere gider; ve cesedi de ayakta durur ve namazı bitirdiği vakit başını sağa ve sola çevirerek "Es-selâmü aleyküm ve rahmetullah!" السلام عليكم و رحمة الله der. İşte Mevlevîlerin semâ'ı da bu ma'nâya binâen mevzû'dur. Onların rûhları nây ve güzel sesli zevâtın nağmeleri ile namazda olduğu gibi kesretten vahdete müteveccihen sefere gider. Ve rûhlarındaki iştiyakın ve ız- tırâbın eseri cisimlerinde zâhir olup ecrâm-ı semâviyyenin ayn-ı vücûd-i Hak olan fezâ-yı bî-nihâyedeki devirleri gibi devrederler. Mutriblerin nağamâtı ve âhenkleri değiştikçe, âlem-i kesrete rücû' edip "selâm" vaziyetinde bulunur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz semâ' hakkında şöyle buyururlar: "Bilir misin semâ' nedir, rûhun Elestü bi-rabbiküm hitâbına cevâben "Belâ!" dediğini işitmektir. Kendinden munkatı' olmak, O'nun visâline erişmektir. Bi- lir misin semâ' nedir? Dostun ahvâlini görmektir. Lâhût perdelerinden Hakk'ın esrârını işitmektir. Bilir misin semâ' nedir? Hakk'ın aşkının darbesi önünde başını top gibi yapıp ayaksız ve başsız koşmaktır. Bilir misin semâ' nedir? Nefs ile harbetmektir. Yarı boğazlanmış kuş gibi kanlı toprak üzerinde çırpınmaktır. Bilir misin semâ' nedir? "Lî maallâhi vaktün..." hadis-i şerîfinin sırrındandır ki, oraya melek sığmaz, vâsıtasız erişmektir. Bilir misin semâ' nedir? Şems-i Tebrîzî gibi kalb gözlerini açmak, envâr-ı kudsü görmektir."

228. Bu mesel kelâmda vasıta gibidir. Avamın anlaması için vasıta şarttır.

Ya'ni, "evliyânın canı"nı suya ve "rûhu Hakk'a ulaşıp yine beşeriyete gelmesi"ni sefere ve "bu seferden avdet"i selâm vermeye benzetmek kelâm âleminde idrâk-i ma'nâya vâsıta gibidir. Bu ma'nâları avâma anlatabilmek için böyle mesel îrâdı lâzımdır.

229. Râbıtadan kurtulan semenderden başkası ne vakit vâsıtasız olarak ateşe gider?

"Semender", bir nevi' hayvandır ki cildinden ifrâz ettiği bir seyyâle vâsıtasıyla yanmaksızın ateşten geçer. "Havâss-ı evliyâ" semendere teşbîh buyrulmuştur. Ateş mesâbesinde olan hakikat-i vücûda kelâm vâsıtası olmaksızın ancak akıl râbıtasından kurtulan havâss-ı evliyâ vâsıl olur.

230. Sana hamam vasıtası lâzımdır, tâ ki sen tab'ını ateşten hoş edesin!

"Sana takvâ hamamı vâsıtası lâzımdır. Senin nefsin hamamın harâretine alışsın da tabîatın ateşten hoşlanmağa başlasın!" Cenâb-ı Pîr efendimiz IV. cildin 240 ve 241. beyitlerinde takvâyı hamama teşbîh buyurmuşlardır. O beyitler şunlardır: شهوت دنیا مثال گلخن است که از و حمام تقوی روشنست ليك قسم متقی زین تو صفاست زانکه در گرمابه است و در نقاست "Dünyanın şehveti külhân misâlidir ki takvâ hamamı ondan parlaktır. Fakat müttakî kısmı bu külhândan safdır. Zîrâ ki hamam içindedir ve temizliktedir." Ve takvâ hakkındaki îzâhât o beyitlerde geçti. Bu beyt-i şerîfde de takvâ-yı ateşe teşbîh buyurmuşlardır. Beyt: بسوزید آتش تقوى جهان ماسوی الله را بزد برقی زالله و بسوزانید تقوی را "Takvâ ateşi mâsivallah cihânını yaktı; ve Allah'tan bir berk vurdu, takvâyı yaktı." Binâenaleyh sâlik, tecellî-i zâtîye nâil olmak için evvelâ riyâzet ve mücâhede ile takvâ hamamında temizlenmek ve sonra bu âteş-i tecellîye tabîatı alışmak lâzımdır.

231. Mâdemki Halil gibi ateşe gitmeye kādir değilsin, sana hamam resûl, sana su delîl oldu.

Mâdemki İbrâhim Halîl (a.s.) gibi keserâttan yüz yuyup vahdet-i zâtî ateşine gitmeye kudretin yoktur, o hâlde sana takvâ ve riyâzet hamamı resûl ve sana su mesâbesinde olan rûh-ı kâmil ve kelâm-ı evliyâ delîl oldu; ve sen vahdet-i zâtîyi birtakım temsîlât ile bu kelâmlar vâsıtası ile idrâk edebilirsin.

232. Tokluk Hak'tandır. Fakat ehl-i taba' ekmek vasıtası olmaksızın tokluğa ne vakit erişir?

"Taba'", kirli olmak ve tenbel olmak ma'nâsınadır (Müntehabü'l-Lügat). "Şiba", doymak. Meselâ tokluk Hak'tandır, fakat sıfât-ı nefsâniyye ile kirli veyâhud riyâzette tenbel olan kimse ekmek vâsıtası olmaksızın doymaz. Havâss-ı evliyâ doymak için ekmek vâsıtasına muhtaç değildir. Aklın "doymak için ekmek lâzımdır" diye verdiği hükümden kurtulmuştur. Bu hâli cismânî olan kimseler akıllarına sığdıramazlar. Halbuki menâkıb-ı evliyâda birçok zamanlar yemeksizin yaşayan ve doyan evliyâ vardır. Ezcümle Sipehsâlâr hazretleri yazdığı menâkıbda Hz. Mevlânâ efendimiz ile Şems-i Tebrîzî hazretlerinin altı ay müddet Şeyh Selahaddîn-i Zerkûb cenâblarının hücresinde aslâ ve kat'â eki ve şürb ve hâcât-ı beşerî vâki' olmaksızın sohbet buyurdukları- nı re'ye'l-ayn müşâhede etmek sûretiyle nakl ediyor.

233. Letâfet Hak'tandır, fakat ten ehli çimen perdesi olmaksızın letâfeti an- lamaz.

Ya'ni, insanın bu vücûd-ı izâfi âleminde gördüğü letâfet Hak'tandır. Vücûd-i hakîkî-i Hakk'ın ism-i Latîf ile vâki' olan tecellîsidir. Fakat kuyûd-i cismâniyye altında bulunan kimseler çemenistan ve gülistan perdesinin sûreti olmaksızın letâfetin ne demek olduğunu anlayamaz; ve letâfetin zevkini kendinde bulamaz. Zîrâ letâfet bir ma'nâdır; ten ehli bu ma'nâyı sûret ile anlayabilir.

234. Vaktâki ten vasıtası kalmaz, hicabsız Mûsâ gibi ceybinden ayın nûrunu bulur.

Vaktâki bir kimse takvâ hamamına girip sıfât-ı nefsâniyeden temizlenir ve su mesâbesinde olan mürşid-i kâmilin rûh-ı sâfi ile yıkanır, vücûdun idrâki hususunda artık cisme müteallık olan kelâmın ve sûretin vâsıtası kalmaz. Sûret hicabı olmaksızın Mûsâ (a.s.) gibi koynundan, ya'ni kalbinden ayın, ya'ni rûhun nûrunu ve bu nûr vâsıtasıyla da Hakk'ın nûrunu müşâhede eder. Zîrâ ayın nûru güneşin ziyâsından muktebes olduğu gibi rûhun nûru dahi Hakk'ın zâtının güneşinden müstefâddır.