Ölüm ve Kıyâmet Hakkında

Eser, ölüm ve kıyâmetin sadece dışsal olaylar olmadığını, aynı zamanda insanın iç dünyasında yaşanan derin dönüşümler olduğunu ortaya koyar. Ölüm, Cenâb-ı Hakk'a ait bir fiil olup¹, kişinin ömür süresi dolduğunda Azrâil (a.s.) vasıtasıyla ruhun bedenden ayrılmasıyla gerçekleşen zaruri bir intikaldir¹. Ancak tasavvufî açıdan bakıldığında, bir de "isteğe bağlı ölüm" vardır ki bu, kişinin zaruri ölüm gelmeden önce nefsinin hakikatini idrak ederek onu Rabb'ına teslim etmesidir¹. Bu teslimiyet, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye) ve Hakk'ın hilâfet emanetini izhara mahal olması (tecellî) ile gerçekleşen halîfelik mertebeleriyle ilişkilidir². Kıyâmet kavramı ise eserde çok katmanlı bir şekilde işlenir. Akâidde kâinatın sonu, sûrün üfürülmesi, ölülerin diriltilmesi ve hesap günü gibi olayları içeren kıyâmet-i kübrâ olarak bilinirken², tasavvufta her insanın kendi ölümü onun kıyâmetidir (kıyâmet-i sugrâ)². Hadis-i şerifte "ölen kişinin kıyâmeti gerçekleşmiştir" buyrulması bu durumu teyit eder². Eser, "ölmeden önce ölünüz" hadisi şerifini merkeze alarak, sâlikin günlük olarak yaşadığı "iç kıyâmet"i yani kıyâmet-i nefsîyi vurgular². Bu, nefsin ölmesi, vücud iddiasının çözülmesi ve hesabın kalpte verilmesi anlamına gelir². Kitapta, kıyâmet günü ölümün aklı karalı alaca bir koyun suretinde getirilip Cennet ile Cehennem arasında boğazlanması hadisesi de aktarılır ki bu, Cennet ve Cehennem ehli için artık ölümün olmadığına işaret eder¹. Eser, kişiyi gafletten uyandırarak, ölümün ve kıyâmetin dehşetini idrak etmeye ve buna hazırlıklı olmaya davet eder¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 5, 10, 45, 49, 54
3. 2.K1, s. 1, 43

Necdet Ardıç, "Ölüm ve Kıyâmet Hakkında" adlı eserini, okuyucuların nefs'in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamalarını tavsiye ederek sunar¹. Bu ifade, kitabın sıradan bir okuyucu kitlesinden ziyade, manevi bir arayış içinde olan ve içsel bir hazırlıkla metne yaklaşan kişilere hitap ettiğini gösterir. Yazar, vehim ve hayalin tesiri altında iken bu tür kitaplardan gerçek manada yararlanmanın mümkün olamayacağını belirtir¹.

Kitap, Cenâb-ı Hakk'ın kitapları ve resûlleri aracılığıyla sunduğu emir ve teklifleri anlamaya çalışan, bunları uygulayarak manevi istidatlarını geliştirmeyi hedefleyen kimseler içindir¹. Yazar, bu emirleri yerine getirmeyenlerin istidatlarının bâtında kalarak ziyan olacağını vurgular ve sürekli çalışmanın gerekliliğine işaret eder¹. Bu bağlamda, kitap, "Biz Allah içiniz ve O'na döneceğiz" hakikatini idrak etmiş, gayesi bitmiş ve yol hedefini bulmuş, mutmain olmuş kişilere de hitap eder¹. Ayet-i kerimenin devamında "kâlû" ifadesiyle sözün beşere geçtiği, ancak bunun "o kimseler için" olduğu belirtilir; bu mertebeye gelen kimseler için Cenâb-ı Hakk'ın konuştuğu ifade edilir¹. Bu durum, kitabın, Hakikat'e ulaşmış veya bu yolda ilerleyen, belirli bir manevi idrak seviyesine sahip okuyuculara yönelik olduğunu açıkça ortaya koyar.

1. Kaynaklar
2. 1.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 1, 2, 18, 45

Ölüm, dinî düşüncede merkezî bir hakikat olup, Kur'ân-ı Kerîm'de "külli nefsin zâikatü'l-mevt" (her nefs ölümü tadıcıdır) (Âl-i İmrân 3/185) ayetiyle istisnâsız bir gerçek olarak beyan edilir². Cenâb-ı Hakk'ın "Sen de öleceksin, onlar da ölecekler!" (Zümer/30) buyruğu da bu hakikati pekiştirir¹. Tasavvufî idrâkte ölüm, iki temel türde incelenir:

1. Zarûrî Ölüm (Tabiî Ölüm): Bu, ecel ile kişinin ömrünün sona ermesi, fizikî bedenin hayatiyetini yitirmesidir. Kur'ân-ı Kerîm'de "ölseniz de" (Âl-i İmrân 3/158) ifadesiyle buna dikkat çekilir¹. Bu ölümün ardından berzah yaşamına geçilir ve bu süreç mahşer gününe kadar devam eder¹. Ölüm meleği Azrâil (a.s.) bu zarûrî ölümü gerçekleştiren melektir; ruhları kabzetme vazifesiyle görevlendirilmiştir¹.

2. İsteğe Bağlı Ölüm (İhtiyarî Ölüm / Ölmeden Önce Ölmek): Bu, sâlikin nefsini terbiye ederek, eski anlayışının ve benlik iddiâsının kalkmasıyla yaşadığı manevî bir ölümdür¹. Hadîs-i şerîfteki "mûtû kable en temûtû" (ölmeden önce ölünüz)³ ifadesi, bu isteğe bağlı ölümün asıl mesnedidir⁴. Bu hâl, kişinin gerçek benliğini bulup manevî bir geçiş yapmasıdır¹. İbrâhim (a.s.)'ın ölülerin nasıl diriltildiğini görmek istemesi, mutmain olma ve müşâhedeli yaşantıya ulaşma arayışının bir örneğidir; bu, fena fillâh mertebesindeki küllî ölüm değil, mahallî bir ölüm ve diriliştir¹. Bu tür bir ölüm, sâlikin nefs mertebelerini aşarak Hakk'a mi'râc yolculuğunun bir parçasıdır⁵.

1. Kaynaklar
2. 1.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 5, 21, 27, 39, 57, 62, 78
3. 2.Vikipedi: Ölüm
4. 3.K1, s. 43
5. 4.Vikipedi: İhtiyari Ölüm
6. 5.Vikipedi: Hazarat-ı Hamse

Berzah kavramı tasavvufta üç ana katmanda ele alınır. Birinci katman, kelâmî veya zâhirî berzahtır ki, insanın ölümünden kıyamete kadar ruhun beklediği yer olan kabir berzahıdır¹. Bu mertebede amel defterinin gözden geçirilmesi, Münker-Nekir suali, kabir azabı veya nimeti gibi akâidî konular işlenir¹. Kabir, berzah âleminin fiziksel karşılığı olup, ruhun bekleme yeridir³. Ancak ruhun kendisi toprağa girmez, kendi âlemine gider; zira toprak kesîf iken ruh latîftir². Kişi bu âlemde cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukur şuuruyla yaşar².

İkinci katman, vücudî berzahtır; bu, vücud-i mutlak ile vücud-i mukayyed (yaratılmış varlık) arasındaki mertebedir¹. Bu mertebeye âlem-i misâl veya âlem-i hayâl denir ve sûretlerin saf rûhânî hâlidir¹. Âlem-i misâl, soyut mânâlarla somut sûretler arasındaki geçiş mertebesidir ve beş mertebeli sıralamada (lâhût-ceberût-melekût-misâl-nâsût) dördüncü sırada yer alır¹. Rüyâlar, mükâşefeler ve vehimler bu âlemde gerçekleşir¹. İbn Arabî bu mertebeyi 'misâl-i mutlak' (kâinatın aslî sûretleri) ve 'misâl-i mukayyed' (sâlikin keşfinde gördüğü hâl ve manzaralar) olarak ikiye ayırır¹. Ölüm ile berzah âlemine intikal eden şey, insanın heykeli ve cesedi değil, şahsî hakikatidir; cesed-i unsurî bu âlemde çözülür². Berzah âlemi, ruhlar âlemi ile şehadet âlemi arası latîflikte bir âlemdir².

Üçüncü katman, sülûkî berzahtır; sâlikin nefs ve ruh arasındaki tahavvül anları, hâlden makâma geçişleridir¹. Ölüm ötesi berzah yaşamı, mahşer gününe kadar geçecek zamanı kapsar ve bu geçiş hayâl ve vehim olguları içerisinde olursa "öldü" diye ifade edilirken, kişi gerçek benliğini bulup geçiş yapmışsa "ölmeden evvel ölüm" olarak adlandırılır². Bu âlemde, kişinin amel ve ahlâkının güzel veya kötü sûretleri, kendi yakınları olarak zuhur eder².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 103, 215
3. 2.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 5, 35, 40, 48
4. 3.Vikipedi: Kabir

Hz. Peygamber'in vefatı, kaynaklarda detaylı bir şekilde ele alınır ve müminler için derin ibretler barındırdığı vurgulanır¹. Vefat edeceği günün öncesinde hastalığında bir hafifleme görüldüğü, bu durumun ashabın erkeklerini sevindirdiği ve kadınlara Hz. Peygamber'i ziyaret etme fırsatı verdiği aktarılır¹. Ancak bu hafifleme, vefatın yaklaştığının bir işareti olarak yorumlanır. Hz. Peygamber'in vefatı anında, erkeklerin onun son anına yetişemediği, bunun Cebrail ve Mikail'in durumu idare etmeleri için olduğu belirtilir¹. Vefat gerçekleştiğinde, içeride yükselen figan üzerine halkın içeri daldığı, meleklerin Hz. Peygamber'in bedenini elbiseleriyle örttüğü anlatılır. Bu manzara karşısında sahabeler arasında ihtilaf yaşandığı, kimilerinin vefatı inkar ettiği, kimilerinin dilinin tutulduğu, bazılarının ise konuşmakta zorlandığı ifade edilir. Hatta bazıları Hz. Peygamber'in ölmediğini, Allah'ın onu geri göndereceğini iddia etmiştir¹. Bu karmaşa ve üzüntü anında Hz. Ebubekir'in devreye girerek, "Peygamber vefat etmiştir" diyerek durumu açıklığa kavuşturduğu ve ümmete rehberlik ettiği belirtilir¹. Hz. Ebubekir, konuşmasında Allah'ın ölümsüz ve diri olduğunu, herkesin Allah'a döneceğini hatırlatmış ve Hz. Peygamber'in Allah katındaki yüce makamına işaret etmiştir¹. Ayrıca, Hz. Peygamber'in vefatından sonra geriye hiçbir servet bırakmadığı, üzerinde yattığı döşek, kadifesi ve giydiği elbiselerle birlikte defnedildiği, bu durumun müslümanlar için büyük bir ibret ve güzel bir örnek teşkil ettiği vurgulanır¹. Hz. Ebubekir, müminlere Kitap ve Sünnet'e sarılmaları gerektiğini öğütlemiş, bu iki kaynağa yapışanların doğru yolu bulacağını, ayrılanların ise inkâra düşeceğini belirtmiştir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 63, 71, 73, 75, 78, 79

"Ölüm ve Kıyâmet Hakkında" adlı eserin yazılış amacı, verilen kaynaklarda açıkça ifade edilmemiştir. Ancak, eserin içeriğine dair yapılan atıflar, bu eserin tasavvufî ve İslâmî ilimleri çeşitli kaynaklardan derleyerek okuyucuya sunma gayesi taşıdığını düşündürmektedir. Eser, "Muhtelif eserlerden, Mesnevi’i şerif, İnsân-ı Kâmil, Fusûsu’l Hikem ve sohbetlemizden müşahede ile toplanan ilim" olarak tanımlanmaktadır¹. Bu ifade, eserin farklı tasavvuf ekollerinin ve büyük mutasavvıfların görüşlerini bir araya getiren bir derleme niteliğinde olduğunu göstermektedir.

Ayrıca, eserde İbrâhîm Hakkı Erzurumlu hazretlerinin Mârifetnâme isimli eserinden "Ölümün hakîkati" bölümünden alıntılar yapıldığı belirtilmiştir¹. İmâm Gazâlî hazretlerinin İhyâ-ı Ulûmiddîn isimli eserinden de ölümle ilgili kısımların aktarıldığı ifade edilmektedir¹. Abdülkerîm Cîlî hazretlerinin İnsân-ı Kâmil isimli eserinin "Vehim" bölümünden Azrâil (a.s.) hakkındaki bilgilerin aktarılması da¹, eserin ölüm ve kıyamet gibi temel konuları farklı tasavvufî perspektiflerden ele almayı amaçladığını ortaya koymaktadır. Bu durum, eserin okuyucuya ölüm ve kıyamet hakikatini çeşitli açılardan idrâk ettirme ve bu konularda derinlemesine bilgi sunma amacını taşıdığını düşündürmektedir.

1. Kaynaklar
2. 1.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 7, 49, 90

"Ölüm ve Kıyâmet Hakkında" kitabının başında yapılan bu tavsiye, tasavvufî sülûkun temel prensiplerinden biri olan nefsin tezkiyesi ile doğrudan ilişkilidir. Nefs, lugatte "kendi, can, soluk, ben, kişilik" anlamına gelirken, tasavvufta insanın dünyaya ve hazlara yönelen, süflî yapısını ifade eder¹. Bu süflî yapı, Yûsuf Sûresi'nin 53. ayetinde belirtildiği üzere "kötülüğü emredicidir"¹. Kitabın yazarı, okuyucunun bu tür bir eseri okurken, nefsin hevasından, yani nefsin arzu ve isteklerinden, vehim ve hayallerden, gafletten arınmasını istemektedir².

Bu arınma, kitabın sunduğu gerçek mânâdaki bilgilerden yararlanabilmek için şarttır. Zira zihin ve gönül, vehim ve hayalin tesiri altında olduğunda, hakikatleri idrak etmek mümkün olmaz². Tasavvufta nefs, rûhun zıttı olarak görülür; rûh ulvî ve Hak'a yönelirken, nefs süflî ve dünyaya yönelir¹. Sâlikin sülûku, rûhu güçlendirme ve nefsi tezkiye etme dengesi üzerine kuruludur¹. Nefsin hevasından soyunmak, bu tezkiyenin bir parçasıdır. Böylece, okuyucu, cisim sahibi olmasına rağmen melek huylu işler yapmaya yönelerek rûhunu kuvvetlendirebilir, kendisine cesetten sinen ağırlığı kaldırabilir ve hakikatlere daha saf bir gönülle yaklaşabilir². Bu durum, sâlikin kendi karanlığını gördüğü ve iç çatışmanın başladığı nefs-i levvâme mertebesindeki uyanışa benzer bir başlangıçtır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 126, 484
3. 2.Ölüm ve Kıyâmet Hakkında — s. 2, 11

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinir ve Uşşâkî tarikatının önemli mürşidleri arasında yer alır (Necdet Ardıç (Terzibaba), Wiki). Onun öğretileri ve eserleri, tasavvufun derinliklerini günümüz insanına anlaşılır bir dille sunmayı amaçlamıştır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserine yaptığı şerh, onun tasavvufî düşüncesinin temel taşlarını oluşturur (Necdet Ardıç (Terzibaba), Wiki). Terzibaba'nın irfan geleneğini modern döneme taşıma çabası, tasavvufun sadece geçmişe ait bir miras olmadığını, aynı zamanda güncel yaşamda da karşılık bulduğunu göstermektedir. Onun riyâsetinde, Terzi Oğlu Cem Cemâlî Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini yazarken, Abdürrezzak Tek ise Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini kaleme almıştır (Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Wiki; Abdürrezzak Tek, Wiki). Bu durum, Terzibaba'nın sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda yetiştirdiği müellifler aracılığıyla da tasavvufî bilginin yayılmasına katkıda bulunduğunu ortaya koymaktadır. Onun ekolü, tasavvufî kavramların anlaşılması ve yaşanması konusunda önemli bir rehberlik sunmaktadır.