13 ve Hakîkat-i İlâhiyye eserinde altı çizilen ana tasavvufî kavramlar hangileridir?

Necdet Ardıç'ın eserinde vurgulanan tasavvufî kavramlar, sâlikin mânevî idrâkini derinleştirmeyi hedefler. Bu kavramlar, Hakikat-i İlâhiyye'nin farklı veçhelerini ve sâlikin bu hakikatle olan ilişkisini açıklar.

İlk olarak, halîfe kavramı öne çıkar. Lugatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelen halîfe, tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfıdır. Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi olmayıp, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Terzibaba çizgisinde halîfelik, nefsin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesidir. Sûfîler, bu kavramı "insanlar arasında Allah adına hükmetme" şeklinde yorumlamışlardır ve Gazzâlî'nin bu terime tasavvufî mana yükleyen ilklerden olduğu belirtilir¹·².

İkinci olarak, hâl ve makam ayrımı önemlidir. Hâl, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici bir nûr veya inkişâftır; sâlikin gayretine bağlı değildir, vehbî olarak vârid olur. Makam ise sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir hâldir. Hâlin başlaması (zuhûr) genellikle ânî bir cezbe veya inkişâf şeklinde olurken, yerleşmesi (rusûh) tertîb, terbiye ve tekrarla mümkündür.

Üçüncü olarak, mîzân kavramı ele alınır. Lugatte 'tartı, ölçü, terazi' demektir. Tasavvufta üç mertebede tezâhür eder: zâhirî mîzân (kıyâmet günü amellerin tartılması), bâtınî mîzân (kalbin Hak ile halk arasındaki dengesi) ve mârifet mîzânı (Hak'ın kendisinin her şeyi tutan ve dengeleyen 'el-Adl' tezâhürüdür). Sâlik için mîzân, her amelinde ve her hâlinde kendisini Hak'ın hükmü mîzânına çekme idrâkidir.

Dördüncü olarak, tesbîh ve zikir kavramları vurgulanır. Tesbîh, bütün âlemdeki varlıkların kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiyye'ye yönelmeleridir. Zikir ise şuurlu varlıkların (insan) kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiyye'yi özlerinden hatırlamalarıdır³·⁴.

Beşinci olarak, seyir mertebeleri açıklanır. Tasavvufî eserlerde mânevî yükseliş; seyr-i illallah, seyr-i fillah, seyr-i maallah, seyr-i anillah şeklinde derecelendirilir. Terzi Baba, her insan için geçerli olan fıtrî altı çeşit seyirden bahseder; bunlardan ilki insanlık âleminin seyridir ve bu seyirde her dönemin ve mertebenin kendine has zıtlıkları yaşanır⁵·⁶.

Son olarak, ahadiyet zâtının altı mertebesi kavramı yer alır. Ahadiyet zâtının küllî olarak altı mertebesi vardır; cüz'î olarak ise mertebelerine son yoktur. Birincisi "Lâ-taayyün" (belirsizlik), "ıtlâk" (mutlaklık) ve "zât-ı baht" (saf zât) mertebesidir. Bu isimler, Hakk Yolcularına maksadı anlatmak içindir; zira saf zât, bütün sıfat ve niteliklerden, isim izafesinden ve mutlaklık kaydından münezzehtir⁷. Bu kavramlar, cehâletin giderilmesi ve hakikatlerin idrâk edilmesi amacına hizmet eder⁸·⁹.