Hazarât-ı Hamse kavramı neye işaret eder?

Hazarât-ı Hamse, varlığın Hak'tan halka doğru inişini (tenezzülât) ve sâlikin bu mertebeleri aşarak Hakk'a yükselişini (urûc) ifade eden sistematik bir yapıdır (Hazarât-ı Hamse, K1-297). Bu beş mertebe, İbn Arabî tarafından varlık bağlamında sınıflandırılmıştır ve her bir mertebede varlık, farklı isimler altında kendini gösterir³·⁴.

Genel tasnife göre Hazarât-ı Hamse şu mertebelerden oluşur:

1. Lâ-taayyün (Gayb-ı Mutlak): Hak'ın sırf zâtı olup, hiçbir nispet, sıfat veya isim kabul etmez. "Amâ" olarak da bilinir ve hadîs-i şerîfteki "Allah Teâlâ amâda idi, üstünde de altında da hava yoktu" ifadesi bu mertebeye işaret eder (Hazarât-ı Hamse, K1-297).
2. Taayyün-i Evvel (Ahadiyyet): Hak'ın kendi zâtına ilk taayyünüdür; hiçbir nispet kabul etmeden "tek" oluşunu ifade eder. İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ayeti bu mertebenin menşeidir (Hazarât-ı Hamse, K1-297).
3. Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet): Esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu teklik mertebesidir. Eşyanın ezelî hakîkatleri (a'yân-ı sâbite) bu mertebede Hak'ın ilminde sâbittir. Hadîd Sûresi'ndeki "evvel-âhir-zâhir-bâtın" kavşağı bu mertebede mukayese edilir (Hazarât-ı Hamse, K1-297).
4. Âlem-i Ervâh-Misâl: Bu mertebe, a'yân-ı sâbitelerin ruhânî tezahürlerini içerir (Hazarât-ı Hamse, K1-297). Bazı tasniflerde bu mertebe, âlem-i ceberrut ve âlem-i melekût olarak da ifade edilir³·⁴.
5. Âlem-i Şehâdet (Görünür Dünya / İnsân-ı Kâmil): Maddî âlemi ve insân-ı kâmili kapsayan son mertebedir¹·³·⁴.

Hazarât-ı Hamse, sâlikin yedi nefs mertebesinin aşılmasıyla girilen ve Hakk'a mi'râc yolculuğunun ana bölümünü oluşturan bir sistemdir²·⁷. Beş parmağın Hazarât-ı Hamse mertebelerini ifade etmesi gibi, bu mertebeler insanda dürülü olan hakikatleri de gösterir⁸·⁹·⁶. Hazarât-ı Hamse'yi ihata eden ârif, her bir mertebedeki suretleri müşahede ederek eşyanın tümüne cami olan "kitâb-ı mübîn" gibi olur¹⁰.