Fenâ kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Fenâ, tasavvufî sülûkun önemli bir durağı olup, üç katmanda tecrübe edilir: fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât. İlk merhalede sâlik, kendi fiillerinin müstakil olmadığını, tüm fiillerin fâilinin Hak olduğunu idrak eder; bu hâl "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) ifadesiyle özetlenir. Bakara Sûresi'nin 17. ayeti ("siz öldürmediniz, Allah öldürdü") bu kademenin tahkik yeridir. İkinci merhalede sâlik, kendi sıfatlarının (ilim, kudret, irâde gibi) Hak'ın sıfatlarının birer zılli olduğunu müşâhede eder; bu da "lâ mevsûfe illâllâh" hâlidir. Üçüncü ve en üst mertebe olan fenâ-yı zât ise sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın yalnızca Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilmesidir. Bu son mertebe, aynı zamanda fenâ fillâh olarak adlandırılır ve sülûkun zirve makâmıdır. İdrîsiyye Fassı'nda fenâ, nefsin pasından arınmayı ifade eden tathîr, "ölmeden önce ölünüz" hadisinin yaşanması olan mevt-i irâdî ve Hz. İdris'in "mekân-ı aliyy"e yükselişiyle remzedilen ruhâniyet silsilesiyle açıklanır. Fenâ, sâlikin kendi vücud iddiasından soyunup Hak'la kâim olduğu bir hâldir. Bu makâma erişenlere "ehli fenâ" denir¹. Fenâ, bir makâm olarak kabul edilir ve hâlden farklı olarak süreklilik arz eder; sâlikin amel ve tahkik ile elde ettiği bir mevkiidir.