Tasavvuf Izâhları eserinde altı çizilen ana tasavvufî kavramlar hangileridir?

Necdet Ardıç'ın "Tasavvufî İzahlar" eseri, tasavvufî kavramları ve halleri açıklamak üzere hazırlanmış bir derlemedir¹. Bu eser, tasavvufu yeni öğrenenlere şeriat-tarikat ekseninde bir aşinalık kazandırmayı amaçlar². Eserde ele alınan başlıca tasavvufî kavramlar şunlardır:

Seyr: Tasavvufî eserlerde mânevî yükseliş olarak ifade edilen seyr, seyr-i illallah, seyr-i fillah, seyr-i maallah ve seyr-i anillah şeklinde derecelendirilir. Terzi Baba, her insan için geçerli olan fıtrî altı çeşit seyirden bahseder; bunlardan ilki insanlık âleminin seyridir ve her dönemin zıtlıklarını yaşamayı içerir³.

Halîfe: Lugatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelir. Tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfıdır. Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Terzibaba'ya göre halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını idrak etmesidir (K1-1 — K1). Sûfîler, halîfeliği "İnsanlar arasında Allah adına hükmetme" olarak anlamışlardır ve bu kavram, insân-ı kâmil ve kutup görüşlerinin gelişimiyle tasavvufî bir terim olarak zuhûr etmiştir. Gazzâlî, halîfe kelimesine ilk tasavvufî manayı yükleyenlerden biridir⁴.

Mîzân: Lugatte 'tartı, ölçü, terazi' demektir. Tasavvufta üç mertebede tezahür eder: zâhirî mîzân (kıyâmet günü amellerin tartılacağı terazi), bâtınî mîzân (kalbin Hak ile halk arasındaki dengesi) ve mârifet mîzânı (Hak'ın kendisinin her şeyi tutan ve dengeleyen 'el-Adl' tezahürüdür). Sâlik için mîzân, her amelinde ve her hâlinde kendisini Hak'ın hükmü mîzânına çekme idrakidir (K1-101 — K1).

Devran: Lugatte 'dönmek, devretmek, dolaşmak' anlamına gelir. Tasavvufta iki temel anlamı vardır: (1) devr-i kâinat, yani varlığın Hak'tan çıkıp Hak'a dönen halkasal hareketi ve (2) devran zikri, bazı tarîkatlerin zikr esnasında halka olup dönmesi. Bu iki anlam, dış devranın iç devranın aynası olmasıyla aynı hakikatin iki vechesidir (K1-224 — K1).

Bu kavramlar, Necdet Ardıç'ın tasavvufî izahlarında merkezi bir yer tutar ve sâlikin mânevî gelişimine rehberlik eder.