Yûsuf Sûresi 45. Âyet

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Necât (نجاة), bir şeyden kurtulmak, selamet bulmak demektir. Ayetteki 'ellezî necâ minhümâ' ifadesi, hapisteki iki kişiden birinin ölümden veya hapisten kurtulup dışarı çıkmasını ifade eder. Bu, Yûsuf'un rüyasını yorumladığı iki gençten birinin serbest bırakılması durumudur.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Necâ (نجا) fiili, bir yerden veya durumdan kurtulmak, çıkmak anlamında kullanılır. Burada, hapisten kurtulan kişinin durumunu mecazi olarak değil, doğrudan bir kurtuluş eylemi olarak ifade eder.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Zikr (ذكر), bir şeyi kalpte veya dilde hazır etmek, hatırlamak demektir. 'İddekere' (ادّكر) ise tefa'ul babından olup, bir şeyi uzun bir aradan sonra veya çaba sarf ederek hatırlama anlamını pekiştirir. Ayetteki kullanımı, hapisten kurtulan kişinin Yûsuf'u ve onun rüya yorumlama yeteneğini uzun bir zaman sonra anımsamasını ifade eder.

Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Zikr (ذكر) kelimesi, unutulan bir şeyi hatırlamak veya zihinde tutmak anlamına gelir. 'İddekere' fiili, 'tezekkere' (تذكر) ile aynı anlamda olup, bir şeyi unutkanlıktan sonra hatırlama eylemini vurgular. Bu bağlamda, hapisten kurtulan kişinin Yûsuf'un rüya yorumunu ve vaadini uzun bir süre sonra aklına getirmesini anlatır.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Zikr kavramı, Kur'an'da sadece hatırlamak değil, aynı zamanda Allah'ı anmak, O'nun ayetlerini düşünmek gibi daha geniş anlamlara da gelir. Ancak bu ayetteki 'iddekere' fiili, belirli bir olayı ve kişiyi (Yûsuf'u) uzun bir zaman sonra zihinde canlandırma eylemini ifade eder, yani 'unutulmuş bir şeyi hatırlamak' anlamındadır.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Ümmet (أمة) kelimesi, Kur'an'da farklı anlamlarda kullanılır. Bu ayetteki 'ba'de ümmetin' (بعد أمة) ifadesi, 'ba'de hînin' (بعد حين) yani 'bir zaman sonra' veya 'uzun bir süre sonra' anlamına gelir. Bu, hapisten kurtulan kişinin Yûsuf'u hatırlamasının hemen olmadığını, aradan uzun bir zaman geçtiğini belirtir.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Ümmet (أمة) kelimesi, 'bir topluluk' anlamına geldiği gibi, 'bir zaman dilimi' anlamına da gelir. Ayetteki 'ba'de ümmetin' ifadesi, 'uzun bir zaman geçtikten sonra' anlamındadır. Bu, Yûsuf'un rüyayı yorumlamasından sonra geçen sürenin uzunluğunu vurgular.

Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Ümmet (أمة) kelimesi, 'zaman' ve 'müddet' anlamlarına da gelir. 'Ba'de ümmetin' ifadesi, 'uzun bir zaman sonra' demektir ve bu, hapisten kurtulan kişinin Yûsuf'u hatırlamasının gecikmiş olduğunu gösterir.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Nebe' (نبأ), önemli ve büyük haber demektir. 'Ünebbîukum' (أنبئكم) fiili, 'size haber vereceğim' veya 'size bildireceğim' anlamındadır. Bu ayette, rüyanın yorumunu bildirme, açıklama anlamında kullanılmıştır.

Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Nebe' (نبأ) kelimesi, 'haber' anlamına gelir. 'Ünebbîukum' fiili, 'size haber vereceğim' veya 'size açıklayacağım' demektir. Burada, rüyanın ne anlama geldiğini açıklama vaadini ifade eder.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Te'vîl (تأويل), bir şeyin nihai sonucuna veya gerçek anlamına döndürülmesi demektir. Rüya bağlamında, rüyanın görünen yüzünün ardındaki gerçek manayı açıklamak anlamına gelir. Ayetteki 'bi-te'vîlihî' ifadesi, rüyanın yorumunu, yani neye işaret ettiğini açıklayacağını belirtir.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Te'vîl (تأويل), bir şeyin aslına, başlangıcına veya nihai sonucuna döndürülmesi demektir. Özellikle rüyalar için kullanıldığında, rüyanın sembolik anlamlarını çözerek gerçek hayattaki karşılığını ortaya koymak anlamına gelir. Burada, Yûsuf'un rüya yorumlama yeteneğine atıfta bulunulur.

Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Te'vîl (تأويل), bir sözün veya olayın zahiri anlamından, delillerle desteklenen batıni veya gerçek anlamına döndürülmesidir. Rüya te'vili, rüyadaki sembollerin gerçek hayattaki karşılıklarını bulma işlemidir. Ayetteki 'bi-te'vîlihî', kralın rüyasının gerçekte ne anlama geldiğini açıklama vaadidir.