İbrâhîm Sûresi 21. Âyet

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Berz, bir şeyin ortaya çıkması, görünür hale gelmesidir. 'Berazû lillâhi cemî'an' ifadesi, kıyamet günü herkesin Allah'ın huzurunda, gizli hiçbir şey kalmaksızın açığa çıkmasını, hesap için toplanmasını ifade eder. Bu, dünya hayatındaki gizliliğin aksine, her şeyin ayan beyan ortaya konulması halidir.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Berazû kelimesi, 'çıktılar, göründüler' anlamındadır. Ayetteki kullanımı, insanların kabirlerinden kalkıp Allah'ın huzuruna çıkışını, yani kıyamet günündeki haşri mecazi olarak anlatır. Bu, dünya perdesinin kalkması ve hakikatin ortaya çıkmasıdır.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İstikbâr, kişinin kendini büyük görmesi, başkalarına karşı üstünlük taslamasıdır. Bu ayette, dünya hayatında güçsüzleri küçümseyen, onlara tahakküm eden ve onları kendi batıl yollarına sürükleyen liderlerin veya önde gelenlerin kibirli tutumunu ifade eder. Bu kibir, ahirette onların acizliğini daha da belirgin kılacaktır.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'k-b-r' kökünden türeyen 'istikbâr', genellikle Allah'a karşı isyan ve O'nun emirlerine uymama ile ilişkilendirilir. Bu ayette ise, insanlar arasında bir üstünlük taslama, başkalarını kendi iradelerine tabi kılma çabası olarak ortaya çıkar. Bu, Allah'ın mutlak büyüklüğünü reddetme ve kendi nefsini yüceltme eğilimidir.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Teb'a, birinin izini takip etmek, peşinden gitmektir. Ayetteki 'innâ kunnâ lekum tebe'an' ifadesi, dünya hayatında güçsüzlerin, büyüklük taslayanların fikirlerine, yollarına ve liderliklerine körü körüne uyduklarını, onların peşinden gittiklerini itiraf etmelerini anlatır. Bu, kendi iradelerini kullanmayıp başkalarının yönlendirmesine teslim olmanın bir sonucudur.

Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Teb'a, bir şeye bağlı olmak, onunla birlikte hareket etmek anlamına gelir. Bu ayette, güçsüzlerin, büyüklük taslayanların peşinden gitmeleri, onların sözlerini dinlemeleri ve onların batıl yollarına uymaları şeklinde bir bağımlılığı ifade eder. Bu bağımlılık, ahirette sorumluluktan kaçma çabası olarak dile getirilir.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Muğnûn, 'bir şeyi giderebilen, fayda sağlayabilen' anlamındadır. Ayetteki 'hel entum muğnûne annâ min azâbillâhi min şey'in' sorusu, güçsüzlerin, dünya hayatında kendilerine liderlik eden büyüklük taslayanlara, Allah'ın azabından kendilerini koruyup koruyamayacaklarını, onlara bir fayda sağlayıp sağlayamayacaklarını sormalarını ifade eder. Bu, dünya gücünün ahirette hiçbir işe yaramayacağının bir göstergesidir.

Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): İğnâ, bir şeyi yeterli kılmak, bir ihtiyacı gidermek veya bir zararı defetmek demektir. Burada, büyüklük taslayanların, güçsüzleri Allah'ın azabından kurtarma veya onlara herhangi bir fayda sağlama gücüne sahip olup olmadıkları sorgulanır. Cevap ise, onların bu konuda tamamen aciz olduklarını ortaya koyar.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Hidâyet, lütuf ve inayetle doğru yola iletmek demektir. Ayetteki 'lev hedânallâhu lehedevnâkum' ifadesi, büyüklük taslayanların, eğer Allah kendilerini doğru yola iletmiş olsaydı, o zaman kendilerinin de güçsüzleri doğru yola iletebileceklerini söylemelerini anlatır. Bu, kendi sapkınlıklarının sorumluluğunu Allah'ın iradesine yükleme çabasıdır, ancak aynı zamanda kendi acizliklerini de itiraf ederler.

Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Hidayet, Kur'an'da genellikle Allah'ın insanlara doğru yolu göstermesi, onları hakka ulaştırması anlamında kullanılır. Bu ayette, büyüklük taslayanların, kendi sapkınlıklarının ve başkalarını saptırmalarının sorumluluğunu Allah'ın hidayetine bağlamaları, aslında kendi iradi seçimlerini göz ardı etme çabasıdır. Ancak bu ifade, hidayetin nihai kaynağının Allah olduğunu da teyit eder.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Mahîs, 'kaçılacak yer, sığınak' demektir. Ayetteki 'mâ lenâ min mahîs' ifadesi, büyüklük taslayanların, kıyamet gününde Allah'ın azabından kaçacak, sığınacak veya kurtulacak hiçbir yerlerinin olmadığını itiraf etmelerini anlatır. Bu, dünya hayatındaki güç ve kibirlerinin ahirette tamamen anlamsız kaldığını ve kaçınılmaz bir sona doğru gittiklerini gösterir.

Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Hays, bir yerden kaçmak, uzaklaşmak anlamına gelir. Mahîs ise, kaçış yeri veya kaçma imkanıdır. Bu ayette, azapla yüzleşenlerin, ne kadar çabalasalar da, sızlansalar da veya sabretseler de, bu azaptan kurtulmak için hiçbir çıkış yollarının kalmadığını, çaresiz olduklarını ifade eder.