Mü'min Sûresi 5. Âyet

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Kezeb (كذب) kelimesi, bir şeyin gerçek dışı olduğunu söylemek veya bir haberi yalanlamak anlamına gelir. Ayetteki 'kezzebet' (كَذَّبَتْ) fiili, Nuh kavminin ve diğer toplulukların peygamberlerin getirdiği hakikatleri ve uyarıları yalanlamasını, yani onların doğruluğunu reddetmesini ifade eder. Bu, sadece bir sözü inkar etmekten öte, peygamberlerin risaletini ve Allah'ın ayetlerini topyekûn reddetme durumudur.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'tekzîb' (تكذيب) kavramı, genellikle peygamberlerin mesajına karşı gösterilen inkar ve direnci ifade eder. Bu, sadece bir 'yalan söyleme' eylemi değil, aynı zamanda ilahi vahyin reddedilmesi ve ona karşı düşmanca bir tavır takınılmasıdır. Ayetteki kullanım, geçmiş ümmetlerin peygamberlere karşı takındığı bu düşmanca ve inkarcı tutumu açıkça ortaya koyar.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Hemme (همّ) fiili, bir şeye niyetlenmek, azmetmek ve onu gerçekleştirmek için içsel bir karar almak anlamına gelir. Ayetteki 've hemmet küllü ümmetin bi-rasûlihim li-ye'huzûhu' (وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍۭ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ) ifadesi, her ümmetin kendi peygamberini yakalamak, ona zarar vermek veya onu ortadan kaldırmak için kesin bir niyet ve azim içinde olduğunu gösterir. Bu, sadece bir düşünce değil, eyleme dönüşme potansiyeli taşıyan güçlü bir kararlılıktır.

Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Hemm (همّ) kelimesi, bir işe azmetmek, onu yapmaya karar vermek ve bu kararı uygulamak için harekete geçmek anlamlarını içerir. Ayetteki bağlamda, ümmetlerin peygamberlerine karşı besledikleri düşmanlığın sadece sözde kalmayıp, onları ele geçirme ve cezalandırma yönünde somut bir azme dönüştüğünü vurgular. Bu, peygamberlere karşı planlanan bir komployu veya suikast girişimini ima eder.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Câdele (جادل) fiili, bir konuda tartışmak, çekişmek ve delillerle karşı koymak anlamına gelir. Ayetteki 've câdelû bi'l-bâtıli' (وَجَـٰدَلُوا۟ بِٱلْبَـٰطِلِ) ifadesi, inkarcıların hakkı batıl ile çürütmeye çalıştıklarını, yani doğru olanı yanlış argümanlarla geçersiz kılmaya uğraştıklarını belirtir. Bu, sadece bir fikir ayrılığı değil, hakikati saptırma ve çarpıtma çabasıdır.

Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Cidâl (جدال), bir konuda karşılıklı deliller sunarak tartışmak, çekişmek demektir. Kur'an'da genellikle hak ile batıl arasındaki mücadeleyi ifade eder. Ayetteki 'câdelû bi'l-bâtıli', batılın savunucularının, hakikati geçersiz kılmak için asılsız iddialar ve yanlış delillerle mücadele ettiklerini gösterir. Bu, onların hakka karşı olan düşmanlıklarının bir tezahürüdür.

Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Dahada (دحض) fiili, bir şeyi kaydırmak, yerinden oynatmak, geçersiz kılmak anlamına gelir. Ayetteki 'li-yüdhıdû bihi'l-hakka' (لِيُدْحِضُوا۟ بِهِ ٱلْحَقَّ) ifadesi, inkarcıların batıl argümanlarıyla hakkı ortadan kaldırmayı, onu geçersiz kılmayı ve etkisiz hale getirmeyi amaçladıklarını gösterir. Bu, sadece bir tartışmayı kazanma çabası değil, hakikati tamamen yok etme arzusudur.

Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Kur'an'da 'idhad' (إدحاض) kavramı, bir şeyi çürütmek, delillerle geçersiz kılmak veya ortadan kaldırmak anlamında kullanılır. Bu ayette, batılın hakkı ortadan kaldırma çabası olarak geçer. İnkarcılar, kendi yanlış inançları ve argümanlarıyla ilahi hakikati zayıflatmayı ve nihayetinde yok etmeyi hedeflemişlerdir. Bu, hakka karşı yapılan bilinçli ve kasıtlı bir saldırıdır.

Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Ahz (أخذ) kelimesi, bir şeyi ele geçirmek, yakalamak ve bazen de cezalandırmak anlamında kullanılır. Kur'an'da Allah'ın 'ahz'ı (أخذ), genellikle azap ve helak etme anlamında gelir. Ayetteki 'fe-ahaztuhum' (فَأَخَذْتُهُمْ) ifadesi, Allah'ın inkarcı ümmetleri, yaptıkları zulümler ve peygamberlere karşı takındıkları tavır nedeniyle cezalandırdığını, onları helak ettiğini ve bu cezalandırmanın kaçınılmaz olduğunu vurgular.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Ahz (أخذ) fiili, bir şeyi almak, ele geçirmek demektir. Allah'a nispet edildiğinde ise, genellikle bir kavmi azapla yakalamak, onları helak etmek ve cezalandırmak anlamında kullanılır. Bu ayette, geçmiş ümmetlerin isyanları ve peygamberlere karşı düşmanlıkları sonucunda Allah'ın onları cezalandırdığını, yani onları helak ederek bu dünyadaki varlıklarına son verdiğini ifade eder.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İkâb (عقاب), bir fiilin ardından gelen ceza veya karşılık demektir. Genellikle kötü bir fiilin ardından gelen kötü karşılığı ifade eder. Ayetteki 'fe-keyfe kâne ikâbi' (فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ) ifadesi, Allah'ın inkarcı ümmetlere verdiği cezanın şiddetini ve büyüklüğünü sorgulayıcı bir üslupla vurgular. Bu, Allah'ın adaletinin ve gücünün bir göstergesidir.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'ikâb' (عقاب) kavramı, ilahi adaletin bir tezahürü olarak, günahkarların ve inkarcıların işledikleri fiillerin doğal bir sonucu olarak karşılaştıkları cezayı ifade eder. Bu ceza, sadece bir intikam değil, aynı zamanda ilahi düzenin ve ahlaki yasaların ihlal edilmesinin kaçınılmaz bir sonucudur. Ayetteki kullanım, Allah'ın cezalandırmasının ne kadar etkili ve ibret verici olduğunu vurgular.