Mücâdele Sûresi 11. Âyet

Tefsirlerde bu âyetin nüzul sebebi olarak genellikle Resûlullah’ın sohbet meclislerinde yaşanan bazı olaylar zikredilir. Rivayete göre Hz. Peygamber bir gün Suffe’de ashabıyla sohbet ederken yeni gelen bazı kimseler ayakta kalmıştı. Bunların arasında Bedir Gazvesi’ne katılmış ve Resûlullah’ın özel değer verdiği sahâbîler de bulunuyordu. Bunun üzerine Hz. Peygamber, yanındakilere işaret ederek onlara yer açılmasını istedi. Ancak yerinden kalkması gereken bazı kimselerin yüzlerinden bu durumdan hoşnut olmadıkları anlaşıldı. Münafıklar da bunu fırsat bilerek Hz. Peygamber’in adaletli davranmadığı ve bazı kimseleri kayırdığı yönünde söylentiler yaymaya başladılar. Bu durum üzerine söz konusu âyet nâzil olarak hem meseleyi açıklığa kavuşturmuş hem de müminlere meclis adabına dair önemli bir ölçü öğretmiştir.

Bununla birlikte âyetin hükmü yalnızca bu olayla sınırlı değildir. Nüzul sebebi âyetin anlamını açıklamaya yardımcı olmakla birlikte, âyetin mesajı bütün müminleri kapsayan genel bir ahlâk ilkesini ortaya koymaktadır. Kur’ân’ın önceki âyetlerde vurguladığı üzere Allah’ın ilminin her şeyi kuşattığına ve insanların sonunda O’nun huzurunda hesap vereceklerine inanan kimseler, sosyal ilişkilerinde de bu bilinçle hareket etmek durumundadırlar. Bu sebeple âyet, müminleri başkalarına zarar vermekten kaçınmakla yetinmeyip aynı zamanda gönül almayı, başkalarına yer açmayı ve toplumsal kaynaşmayı güçlendiren davranışlar sergilemeye yönlendirmektedir.

Meclislerde yer açma veya gerektiğinde başkası için yerinden kalkma gibi davranışlar, İslâm ahlâkında incelik ve nezaketin bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Bu tür davranışlar yalnızca bireysel bir erdem değil, aynı zamanda toplum içinde sevgi ve saygının güçlenmesine katkı sağlayan önemli bir görgü kuralıdır. Nitekim Hz. Peygamber, “Kul müslüman kardeşine yardım ettiği sürece Allah da onun yardımcısı olur” buyurarak (Müsned, 2/274) başkalarına kolaylık sağlamanın ilâhî yardımın vesilesi olduğunu ifade etmiştir.

Âyette yer alan “Kalkın!” buyruğu da yalnızca meclislerde yer değiştirmeyi değil, iyilik ve fayda içeren her türlü çağrıya olumlu karşılık vermeyi kapsayan genel bir ilke olarak anlaşılmıştır. Bu yönüyle âyet, müminlere hem sosyal ilişkilerde nezaket ve fedakârlık göstermeyi hem de iyiliğe yönelik her türlü davete hazır olmayı öğütlemektedir. Böyle davranan kimselerin derecelerinin Allah katında yükseltileceği özellikle vurgulanmış; iman ile ilmin insanı yücelten iki temel değer olduğu hatırlatılmıştır. (Kur’ân Yolu, 5/272-273)

İşârî olarak ise âyetin anlamı şöyledir: Kalplerinizi iman ve mârifet nuruyla genişletin; sadırlarınızı nefsin varlık iddiasından arındırın ki ilâhî tecellîler oraya insin ve gönülde Hakk’ın nazarından başka hiçbir şey kalmasın. Bunun karşılığında Allah kuluna kendi yakınlığının genişliğini, ünsiyetinin rahatlığını ve kudsî lütuflarının kapılarını açar. Böylece içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim ve mârifet verilenlerin derecelerini yükseltir. Zira iman müşâhedenin mahallidir; müşâhede de mârifetin hakikatidir.

İnsan kendi varlığını merkeze koydukça gönül daralır; başkalarının hâline ve Hak’tan gelen lütuflara yer kalmaz. Sülûk yoluna giren kimse bu darlığı terk etmeli ve gönlünü başkalarına yer açabilecek bir genişliğe ulaştırmalıdır.

Bu genişlik yalnız insanlara karşı gösterilen bir nezaket değildir; aynı zamanda mârifetin kabulüne hazırlıktır. Çünkü kalp ilâhî tecellîlerin mazharıdır. Kalp benlikle dolu kaldığında bu tecellîlere yer bulamaz; fakat kul benliğini geri çektiğinde gönülde bir açıklık meydana gelir ve ilâhî hikmetler orada görünmeye başlar.

Ayrıca sâlike bulunduğu makamdan yükselmesi emredildiğinde içinde bulunduğu hâle bağlanmamalıdır. Çünkü sülûk yolunda bir makamda durmak doğru değildir. Her makamın ötesinde daha geniş bir idrak ve daha derin bir mârifet vardır. Nitekim sâlik önce imanla yönelir; bu yöneliş kalbi hazırladığında müşâhede doğar. Müşâhede ise kalpte yeni bir idrak kapısı açar ve bilgi kuru bir öğrenme olmaktan çıkarak mârifete dönüşür.

Âyette iman edenlerle kendilerine ilim verilenlerin derecelerinin ayrı ayrı zikredilmesi de bu hakikate işaret etmektedir. İman nuru, beraberinde iman bulunmayan ilmin nurundan daha üstündür. Ancak ilim imandan doğmuşsa onun nuru daha güçlü olur ve sahibini başkalarından üstün kılar. Bu sebeple Allah Teâlâ kendilerine ilim verilenlerin derecelerini daha yüksek kılmıştır.

Bu çerçevede ilim ikiye ayrılır: biri öğrenilen ilim, diğeri ise müşâhedenin doğurduğu ilimdir. Birincisi sâliki hakikate götüren bir yoldur; ikincisi ise hakikatin doğurduğu idraktir. Bu nedenle müşâhede ile birlikte bulunan ilim daha güçlü ve daha sahih kabul edilmiştir. Buradaki ilim yalnızca söz ve bilgi değildir; kalpte yerleşen idrak hâlidir. Bu idrak güçlendikçe kulun hâli değişir; mahlukâta şefkat nazarıyla bakar. Bu yüzden sâlik için asıl mesele zahiren mecliste yer kapmak değil, gönlünde yer açabilmektir. Gönül genişlediğinde hem insanlar için bir sığınak hâline gelir hem de Hak’tan gelen lütufların yerleştiği bir makam olur.

Kısacası sâlik, gönlünü nefsânî darlıklardan ve varlık iddiasından arındırmalı, kalbinde ilâhî tecellîlere yer açmalıdır. Ulaştığı mertebelere güvenmemeli; keşif ve kerametlere bağlanmamalıdır. Manevî terbiyesiyle meşgul olup Hak’tan başka bir şeye teveccüh etmemelidir.

“Allah içinizden iman edenleri yükseltir” buyruğu, kalbin imanla kuvvet kazanması sonucunda mânevî hâllerin ortaya çıkmasına işaret eder. “Kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir” ifadesi de hakikat bilgisine ulaşan kimselerin mârifette farklı derecelere sahip olduğunu gösterir. Ledünnî ilme ulaşanların mertebeleri sayıyla sınırlandırılamaz.

“Allah yaptıklarınızdan haberdardır” hitabı ise sâlikin nefsânî payları terk etmesini, arzularını bırakmasını ve kalbini ilâhî olana çevirmesini hatırlatır. Çünkü Allah Teâlâ kulun amellerini, niyetlerini ve kalbinde gizlediği hâlleri bilir; amelinin riyâ mı yoksa ihlâs mı olduğunu, az mı çok mu olduğunu da bilir. Hiçbir şey O’na gizli kalmaz. Bu sebeple bulunduğu mecliste kibirlenen, gönülsüz davranan veya emre uymayı kendisi için bir eksiklik sayan kimse de Allah’ın bilgisi dışında değildir; O herkese hâline göre karşılık verir. (Baklî, Arâisü’l-Beyân, 3/404; Dâye, Te’vîlât-ı Necmiyye, 6/109; Bursevî, Rûhu’l-Beyân, 21/49).

Habîr İsminin Hakikati

Habîr ismi, sözlükte “bir şeyin iç yüzünü bilmek, onu yoklayıp tecrübe ederek mahiyetine vâkıf olmak” anlamındaki hubr/hibre kökünden gelir. Allah’a nisbet edildiğinde ise bu isim, yalnızca varlıkların dış yönlerini değil, onların hakikatini, mahiyetini ve insanlardan gizli kalan taraflarını da kuşatan bilgi anlamını taşır. Bu sebeple Habîr, ilâhî ilmin özellikle bâtına, gizli olana ve içte saklı bulunan mânalara taalluk eden yönünü öne çıkarır.

Kur’ân-ı Kerîm’de kırk dört yerde Allah’a nisbet edilen bu isim, çoğunlukla Allah’ın insanların bütün fiillerinden, niyetlerinden ve âhiretteki hallerinden haberdar olduğunu bildiren âyetlerde geçer. Bu kullanımın dikkat çekici yönü, çoğu yerde tehditten çok uyarı ve müjde üslûbu taşımasıdır. Habîr ismi ayrıca Latîf, Basîr, Hakîm ve Alîm gibi isimlerle birlikte zikredilerek, ilâhî bilginin farklı yönlerini tamamlayıcı bir çerçeve içinde sunmaktadır.

Gazzâlî’ye göre Habîr, ilim kavramı etrafında kümelenen isimlerden biridir. Nitekim Alîm ismi bilginin genel ve mutlak mânasını ifade ederken, Habîr daha çok duyularla kavranamayan bâtınî yönü bildirir. Buna karşılık Şehîd görünen ve müşahede edilen alana, Hakîm hikmet ve yerli yerindelik boyutuna, Muhsî ise sınırlı ve sayılabilir ayrıntılara taalluk eder. Bu çerçevede Vâsi‘ ismi de kuşatıcılığı itibariyle Habîr ismine yakın bir anlam taşımaktadır.

Kuşeyrî de Habîr isminin kul üzerindeki tesirini, Allah’ın her hâle ve her yönelişe vâkıf olduğu bilinciyle tam bir teslimiyet hâline ulaşmak şeklinde açıklar. Bu mertebeye eren kul, ihtiyaç ve dileklerini uzun uzun ifade etmeye gerek duymaz; zira kalbinden geçeni de bilenin Allah olduğunu bilir. (Topaloğlu, DİA, 14/378-379)

Allah’ın Habîr oluşuna delil, O’nun yaratıcı olmasıdır. Zira yaratan, yarattığını en iyi bilendir. Bu yüzden “Yaratan bilmez mi?” buyruğunun ardından “O Latîf’tir, Habîr’dir” denilmiştir. Burada Latîf ismiyle Habîr isminin birlikte zikredilmesi anlamlıdır. Çünkü ilâhî bilgi, eşyayı dıştan kuşatan kaba bir bilme değil; latif bir ihata ile her şeyin inceliğine nüfuz eden bir bilmedir.

Bununla birlikte Allah Teâlâ’nın kuşatıcılığı, yalnız gizli olanı bilmesiyle sınırlı değildir. O’nun kayyûmiyyeti, latif ve kesif bütün mertebelerde câridir. Her şey O’nunla kaim olduğu için, hiçbir şey O’nun ilminden ayrı kalmaz. Üstelik O’nun ilmi zâtından ayrı bir sıfat gibi düşünülmez; zâtın kendisi kuşatıcıdır. Bu sebeple şeylerin “şeylik” kazanması, mâhiyetlerinin belirlenmesi ve varlık sahasında ayırt edilmesi de bu ilâhî ihata ile ilgilidir.

Buna göre her şey varlığını O’nunla sürdürdüğü için, hiçbir zât, hiçbir sıfat ve hiçbir fiil O’nun ilminden bağımsız değildir. Hak Teâlâ şeyi dışarıdan kuşatan bir gözlemle değil, bizzat onun varlığını ayakta tutan hakikat olarak bilir. Bu sebeple O’nun ilmi, zâtından ayrı bir şey değildir; zâtı hem bilen, hem bilinen, hem de bilginin kendisidir. Bu sebeple O’ndan hiçbir şey de gizli kalmaz; zira Allah, Habîr’dir. (Tilimsânî, Me’âni’l-Esmâi’l-İlâhiyye, 160-161)

Âyet 12