Velleżîne yuzâhirûne min nisâ-ihim śümme ya'ûdûne limâ kâlû fetahrîru rakabetin min kabli en yetemâssâ(c) żâlikum tû'azûne bih(i)(c) va(A)llâhu bimâ ta'melûne ḣabîr(un)
Kadınlarından zıhar yaparak ayrılıp sonra da söylediklerinden dönecek olanlar, eşleriyle birbirlerine dokunmadan önce, bir köle azat etmelidirler. İşte bu hüküm ile size öğüt veriliyor. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.
Kadınlardan zıhâr ile ayrılmak isteyip de sonra söylediklerinden dönenlerin, karılarıyla temas etmeden önce bir köleyi hürriyete kavuşturmaları gerekir. Size öğütlenen budur. Allah, yaptıklarınızdan haberi olandır.
Mücâdele Suresi'nin bu ayeti, zıhar hükmünü ve bu yeminden dönenlerin kefaretini dilbilimsel bir titizlikle ele almaktadır. Ayet, 'zıhar' eyleminin, 'dönüş'ün ve 'köle azad etme'nin fıkhi ve semantik boyutlarını vurgulayarak, Allah'ın bu konudaki öğüdünü ve her şeyden haberdar olduğunu bildirmektedir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'zahr' (sırt) kelimesinin asıl anlamının 'arka' olduğunu belirtir. 'Zıhar' terimi ise, bir erkeğin karısını annesinin sırtına benzeterek kendisine haram kılmasıdır. Ayetteki 'yüzâhirûne' fiili, bu özel fıkhi anlamı ifade eder ve cahiliye döneminde yaygın olan bu uygulamanın Kur'an tarafından ele alınışını gösterir. Bu benzetme, kadını annesi gibi haram kılarak evlilik bağını geçici olarak askıya alma niyetini taşır.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'zıhar'ın Arapların bir âdeti olduğunu ve 'zahr' kelimesinin burada 'haram kılma' anlamında mecazi olarak kullanıldığını açıklar. Karısını annesinin sırtına benzetmek, onu kendisine haram kılmak demektir. Ayetteki 'yüzâhirûne' fiili, bu mecazi kullanımı ve cahiliye dönemindeki bu boşama şeklini ifade eder.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'zıhar'ın 'zahr' kökünden türediğini ve 'sırt' anlamına geldiğini, ancak fıkıhta karısını annesinin sırtına benzeterek haram kılma eylemini ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'yüzâhirûne' fiili, bu özel fıkhi terimin fiil halini oluşturur ve bu eylemi gerçekleştirenleri tanımlar.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'avd' kelimesinin 'geri dönmek' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'ye'ûdûne' fiili, zıhar yemini edenlerin bu sözlerinden geri dönmeleri, yani pişman olup eşleriyle tekrar helal bir şekilde bir araya gelme niyetlerini ifade eder. Bu dönüş, kefaret ödemeyi gerektiren bir eylemdir.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'avd'ın bir şeyden sonra tekrar ona dönmek olduğunu ifade eder. Ayetteki 'ye'ûdûne' fiili, zıhar yapanların bu haram kılma sözlerinden vazgeçip eşleriyle olan ilişkilerini helal hale getirme arzusunu ve bu yöndeki eylemlerini anlatır. Bu, fıkhi bir 'rücu' (dönüş) durumudur.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'ye'ûdûne' fiilinin burada 'sözlerinden dönmek' ve 'pişman olmak' anlamında kullanıldığını belirtir. Zıhar yapan kişi, bu sözünden döndüğünde kefaretle yükümlü olur. Ayet, bu dönüşün fıkhi sonucunu açıklar.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'harr' kelimesinin 'sıcaklık' ve 'özgürlük' anlamlarına geldiğini, 'tahrîr'in ise 'köleyi özgür kılmak' olduğunu belirtir. Ayetteki 'fetahrîru' ifadesi, zıhar kefareti olarak bir kölenin özgürlüğüne kavuşturulması gerektiğini açıkça belirtir. Bu, bir yükümlülük ve günahın affı için bir bedeldir.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'tahrîr'in 'köleyi azad etmek' anlamına geldiğini ve bu kelimenin 'hür' (özgür) kelimesinden türediğini ifade eder. Ayetteki 'fetahrîru rakabetin' ifadesi, zıhar kefaretinin somut bir eylemi olarak köle azad etme yükümlülüğünü vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'hürriyet' kavramının Kur'an'daki önemine değinirken, 'tahrîr'in köleliği ortadan kaldırmaya yönelik bir eylem olduğunu belirtir. Ayetteki 'fetahrîru rakabetin', sadece fıkhi bir ceza değil, aynı zamanda sosyal bir iyileştirme ve insan onuruna verilen değeri gösteren bir eylemdir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'rakabe' kelimesinin asıl anlamının 'boyun' olduğunu, ancak mecazi olarak 'köle' anlamına geldiğini belirtir. Çünkü köleler genellikle boyunlarından tutularak veya boyunlarına zincir takılarak kontrol edilirdi. Ayetteki 'rakabetin' kelimesi, zıhar kefareti olarak azad edilmesi gereken 'bir köle'yi ifade eder.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'rakabe'nin hem gerçek anlamda 'boyun' hem de mecazi olarak 'köle' anlamına geldiğini açıklar. Ayetteki 'fetahrîru rakabetin' ifadesi, bu mecazi kullanımıyla 'bir kölenin azad edilmesi' gerektiğini net bir şekilde belirtir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'rakabe' kelimesinin Kur'an'da genellikle 'köle' anlamında kullanıldığını ve bu kullanımın, kölelerin boyunlarından tanınması veya kontrol edilmesiyle ilgili olduğunu belirtir. Ayetteki 'rakabetin', zıhar kefaretinin bir parçası olarak azad edilecek olan 'canlı bir varlık' yani 'köle'yi ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'mess' kelimesinin 'dokunmak' anlamına geldiğini, ancak Kur'an'da ve Arap dilinde mecazi olarak 'cinsel ilişki' anlamında da kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'yetemâssâ' fiili, zıhar yemini eden eşlerin kefaret ödemeden önce cinsel ilişkiye girmemeleri gerektiğini vurgular.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'temâss' kelimesinin burada 'cinsel ilişki' anlamında kullanıldığını açıklar. Zıhar yapan kişinin kefaretini ödemeden eşiyle cinsel temasta bulunması haramdır. Ayet, bu yasağı ve kefaretin önceliğini belirtir.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'temâss'ın 'mülâmese' (cinsel ilişki) anlamında mecazi bir kullanım olduğunu ifade eder. Ayetteki 'en yetemâssâ' ifadesi, zıhar kefareti yerine getirilmeden eşler arasında cinsel ilişkinin yasak olduğunu belirtir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'haber' kelimesinin 'bilgi' anlamına geldiğini, 'habîr'in ise 'her şeyden tam olarak haberdar olan' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'Allahü bimâ ta'melûne habîrun' ifadesi, Allah'ın kullarının tüm eylemlerinden, niyetlerinden ve zıhar gibi fıkhi meselelerdeki durumlarından tam olarak haberdar olduğunu vurgular. Bu, hem bir uyarı hem de bir güvencedir.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'habîr' isminin Allah'ın sıfatlarından olduğunu ve 'her şeyin iç yüzünü bilen, gizli ve açık her şeyden haberdar olan' anlamına geldiğini açıklar. Ayetteki kullanımı, Allah'ın zıhar meselesindeki tüm detayları, niyetleri ve kefaretin yerine getirilip getirilmediğini bildiğini ifade eder.
A. Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'habîr' kelimesinin 'bir şeyin iç yüzünü ve hakikatini bilen' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'habîr' sıfatı, Allah'ın zıhar gibi hassas bir konuda kullarının tüm davranışlarını, sözlerini ve niyetlerini tam olarak bildiğini, dolayısıyla hükümlerinin hikmetini ve adaletini gösterir.
Mücâdele Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
Âyette geçen “dönüş” ifadesi, hatalı bir sözden vazgeçerek doğruya yönelmeyi de ifade eder. Zira kişi söylediği sözün yanlışlığını fark ettiğinde davranışıyla onu geçersiz kılar ve hakikate geri döner. Bu dönüş yalnız sözle değil, fiil ve sorumlulukla gerçekleşir. Kefaretin emredilmesi de bu dönüşün ciddiyetini ortaya koymaktadır.
Nitekim erkeğin söylediği bu asılsız söz kadını anne konumuna getirmez. Kefaretin gerekli kılınmasının sebebi, kişinin söylediği böylesine çirkin bir söz ve kendi nefsine karşı işlediği hatadır. Çünkü o, eşine annesinin hürmetini nispet etmiş ve nikâhın haramlığını annelik hürmetiyle kıyaslamıştır. Oysa anneliğin haramlığı daha yüce ve gerçek bir bağa dayanmaktadır (İbn Berrecân, Tefsîr, 5/314).
İşârî açıdan âyet, sâlikin iç dünyasında meydana gelen bir hâle de işaret eder. Sâlik kalbinde doğan manevî vâridlerle meşgul olurken bazen zikri ihmal edebilir. Bu ihmal çoğu zaman nefsânî kuvvelerin gizli bir tesirinden kaynaklanır. Bu sebeple kalbe gelen hâle güvenerek zikri terk etmemeli, aksine dili zikre yeniden yöneltmelidir. Âyette geçen “köle azat et
mek” ifadesi de bu bağlamda nefsi bağlayan kuvvelerden birini serbest bırakmayı ve onun hâkimiyetinden kurtulmayı hatırlatır. Sâlik nefsinin bağlarını çözdükçe zikir kalpte daha güçlü bir şekilde yerleşir ve kalp ilâhî hakikate daha iyi idrak eder. (Dâye, Te’vîlât-ı Necmiyye, 6/104).
Bu çerçevede köle azat etmek, insanın kendi nefsini bağlayan zincirleri çözmesini hatırlatan bir anlam taşır. Nefis hevâya kapıldığında sâlik hakikatten uzaklaştırır. Bu bağ çözüldüğünde kalp yeniden hakikate yönelir. Oruç ise nefsin arzularını dizginleyen bir terbiye yoludur. Açlık ve sabır, insanın iç dünyasında yeni bir denge kurarken fakirleri doyurmak ise kişiyi kendi nefsine kapanmaktan çıkarır ve başkalarının ihtiyacını gözetmeye yöneltir.
Görüldüğü üzere bu üç mertebe, nefsin terbiyesinin farklı yönlerini ortaya koymaktadır: Bağlardan kurtulmak, arzuları dizginlemek ve merhameti genişletmek. Sâlik bu yolla hevâsına kulak vermez ve kalbini ilâhî olana bağlar.
Âyetin sonunda yer alan “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ifadesi ise, zıhâr suçu ve onun kefareti dâhil olmak üzere insanların işledikleri bütün fiillerin Allah’ın bilgisi altında olduğunu hatırlatmaktadır. Allah hem yapılan işlerin zahirini hem de içindeki niyetleri bilendir. Bu nedenle sâlikin görevi, kendisi için konulan ilâhî hükümlere uymak ve Allah’ın belirlediği sınırları ihlal etmemektir.
Âyet 4