En'âm Sûresi 128. Âyet

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Haşr (حشر), bir topluluğu bir yerden başka bir yere sevk etmek, toplamak demektir. Ayetteki 'yahşuruhum' (يَحْشُرُهُمْ) ifadesi, Allah'ın kıyamet günü bütün mahlukatı hesap için bir araya getirmesini, onları bir meydanda toplamasını ifade eder. Bu, sadece bir araya getirme değil, aynı zamanda belirli bir amaç için toplanma anlamını taşır.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Haşr (حشر), insanları ve cinleri bir araya getirmek, toplamak demektir. Ayetteki 'yahşuruhum' (يَحْشُرُهُمْ) ifadesi, Allah'ın onları diriltip hesap için bir araya getireceği günü mecazi olarak anlatır. Bu, bir araya gelmenin ötesinde, bir yargılama sürecinin başlangıcına işaret eder.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Haşr (حشر) kavramı, Kur'an'da genellikle kıyamet günüyle ilişkilendirilen, tüm varlıkların Allah'ın huzurunda toplanması eylemini ifade eder. Bu, sadece fiziksel bir toplanma değil, aynı zamanda ilahi adalet ve hesap verme bağlamında gerçekleşen bir buluşmadır. Ayetteki kullanımı, bu kozmik toplanmanın kaçınılmazlığını vurgular.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Kesret (كثرة), bir şeyin çokluğu anlamına gelir. 'İsteksâr' (استكثار) ise, bir şeyi çok bulmak, çok yapmak veya çoklaştırmak demektir. Ayetteki 'isteksertum' (ٱسْتَكْثَرْتُم) ifadesi, cinlerin insanları saptırma ve yoldan çıkarma konusunda aşırıya gittiklerini, bu eylemlerinin sayısının veya etkisinin çokluğunu vurgular. Bu, sadece sayısal bir çokluk değil, aynı zamanda niteliksel bir aşırılığı da içerir.

Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): İsteksâr (استكثار), bir şeyi çok görmek, çok yapmak veya çok talep etmek anlamlarına gelir. Ayetteki 'isteksertum' (ٱسْتَكْثَرْتُم) ifadesi, cinlerin insanları saptırma faaliyetlerinde haddi aştıklarını, bu konuda büyük bir çaba sarf ettiklerini ve çok sayıda insanı etkilediklerini belirtir. Bu, onların bu eylemlerindeki yoğunluğu ve yaygınlığı gösterir.

Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): İsteksâr (استكثار) fiili, Kur'an'da genellikle bir şeyin miktarını artırmak, çoğaltmak veya bir konuda aşırıya gitmek anlamında kullanılır. En'âm 128'deki kullanımı, cinlerin insanları saptırma eylemlerinde niceliksel ve niteliksel olarak büyük bir etki yarattıklarını, bu konuda 'çok' olduklarını ifade eder. Bu, onların insanlık üzerindeki olumsuz etkilerinin boyutunu vurgular.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Metâ' (متاع), faydalanılan şey demektir. 'İstimtâ'' (استمتاع) ise, bir şeyden faydalanmak, yararlanmak anlamına gelir. Ayetteki 'istemtea ba'dunâ bi-ba'dın' (ٱسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ) ifadesi, insanların cinlerden, cinlerin de insanlardan karşılıklı olarak faydalandığını, birbirlerinin arzularını tatmin ettiklerini veya birbirlerine hizmet ettiklerini belirtir. Bu faydalanma genellikle geçici ve dünyevi bir nitelik taşır.

Ebû'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): İstimtâ' (استمتاع), bir şeyden lezzet almak, faydalanmak veya bir süreliğine yararlanmak demektir. Ayetteki bağlamda, insanların cinlerden, cinlerin de insanlardan karşılıklı olarak faydalanmasını ifade eder. Bu faydalanma, insanların cinlere tapınması veya onlardan yardım istemesi, cinlerin de insanları saptırması ve onlardan güç alması şeklinde tezahür edebilir. Bu, genellikle batıl bir ilişkiyi ve geçici bir menfaati anlatır.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): İstimtâ' (استمتاع) kavramı, Kur'an'da genellikle dünyevi zevklerden, geçici faydalardan veya kısa süreli hazlardan yararlanmayı ifade eder. En'âm 128'deki 'istemtea ba'dunâ bi-ba'dın' (ٱسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ) ifadesi, cinler ve insanlar arasındaki karşılıklı bağımlılığı ve birbirlerini kullanma biçimini gösterir. Bu, genellikle manevi bir boşluk ve yanlış bir yönelişin sonucudur.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Ecel (أجل), belirlenmiş zaman, süre veya vadenin sonu demektir. Ayetteki 'ecelenâ' (أَجَلَنَا) ifadesi, Allah'ın her canlı için takdir ettiği yaşam süresinin sonunu veya kıyamet gününün vaktini ifade eder. Bu, ilahi takdirle belirlenmiş, değiştirilemez bir sınırdır ve bu sürenin dolmasıyla hesaplaşma başlar.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ecel (أجل), bir şeyin sonu, bitiş zamanı demektir. Ayetteki 'ecelenâ' (أَجَلَنَا) ifadesi, insanların ve cinlerin dünyadaki yaşam sürelerinin sonunu, yani kıyamet vaktini mecazi olarak anlatır. Bu, onların dünyadaki eylemlerinin sona erdiği ve hesap verme zamanının geldiği anı işaret eder.

Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Ecel (أجل), bir şey için belirlenmiş olan nihai zaman dilimidir. Ayetteki 'ecelenâ' (أَجَلَنَا) ifadesi, hem bireysel ömrün sonunu hem de tüm varlıklar için belirlenmiş olan kıyamet vaktini kapsar. Bu, Allah'ın ilmi ve takdiriyle sabitlenmiş bir süredir ve bu sürenin dolmasıyla dünyevi yaşam sona erer ve ahiret hayatı başlar.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Sevâ' (ثواء), bir yerde ikamet etmek, kalmak demektir. 'Mesvâ' (مثوى) ise, ikamet edilen yer, mesken anlamına gelir. Ayetteki 'mesvâkum' (مَثْوَاكُمْ) ifadesi, cehennemin onların kalıcı ikametgahı, son durağı olduğunu belirtir. Bu, geçici bir konaklama değil, ebedi bir yerleşim yeridir.

Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Mesvâ (مثوى), bir kişinin sürekli olarak kaldığı yerdir. Ayetteki 'mesvâkum' (مَثْوَاكُمْ) ifadesi, cehennemin günahkarlar için belirlenmiş olan ebedi ikametgahı olduğunu vurgular. Bu, onların dünyadaki amellerinin karşılığı olarak gidecekleri nihai ve kalıcı mekandır.

A. J. Wensinck (Concordance et Indices de la Tradition Musulmane): Mesvâ (مثوى) kelimesi, Kur'an'da ve hadislerde genellikle ahiretteki kalıcı ikametgahı, özellikle de cennet veya cehennemi ifade etmek için kullanılır. En'âm 128'deki kullanımı, cehennemin, Allah'ın dilemesi dışında, cinler ve onlara uyan insanlar için ebedi bir mesken olacağını açıkça belirtir. Bu, ilahi adaletin bir tecellisidir.