Ve-iżâ tutlâ ‘aleyhim âyâtunâ kâlû kad semi'nâ lev neşâu lekulnâ miśle hâżâ(ﻻ) in hâżâ illâ esâtîru al-evvelîn(e)
Onlara karşı ayetlerimiz okunduğu zaman, "Duyduk, istesek biz de bunun benzerini elbette söyleriz. Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" dediler.
Onlara âyetlerimiz okunduğu zaman, "işittik, dilersek bunun gibisini biz de söyleriz, bu, eskilerin efsanelerinden başka bir şey değildir" diyorlardı.
Enfâl Suresi'nin 31. ayeti, Kur'an'ın nazil olduğu dönemdeki inkarcıların, ayetler okunduğunda sergiledikleri küçümseyici ve inkarcı tavrı dilbilimsel olarak ortaya koymaktadır. Özellikle 'tütlâ', 'semî'nâ', 'neşâ' ve 'esâtîr' kelimeleri, bu inkarcılığın temel argümanlarını ve psikolojisini yansıtmaktadır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'tilavet' kelimesinin 'takip etmek' kökünden geldiğini belirtir. Kur'an bağlamında ise, lafızları ve manalarıyla takip ederek okumak, yani hem telaffuz etmek hem de anlamını düşünmek demektir. Ayetteki 'tütlâ' ifadesi, Kur'an ayetlerinin sadece işitsel bir eylem olmadığını, aynı zamanda manevi bir takip ve tefekkür çağrısı olduğunu vurgular.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'tütlâ' kelimesini 'okunur' olarak açıklar. Burada mecazi bir anlamdan ziyade, ayetlerin insanlara açıkça ve yüksek sesle tebliğ edildiğini, dolayısıyla inkarcıların bu tebliğe muhatap olduklarını ifade eder.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'tilavet' kavramının Kur'an'da sadece okuma eylemini değil, aynı zamanda ilahi mesajın aktarılması ve tebliğ edilmesi boyutunu da içerdiğini belirtir. Ayetteki 'tütlâ', ilahi kelamın insanlara ulaştırılması ve onların bu mesaja karşı takındıkları tavrı göstermektedir.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'semî'nâ' kelimesinin temel anlamının 'işitmek' olduğunu belirtir. Ancak bu ayetteki kullanımı, sadece işitsel bir algıdan öte, alaycı bir tavırla 'işittik, ne var bunda?' anlamında bir küçümsemeyi ifade eder. Yani, işittiklerini iddia etseler de, aslında kalben kabul etmediklerini gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'sem'' kökünün hem işitme duyusuyla algılamayı hem de bir şeyi kabul etmeyi, itaat etmeyi ifade edebileceğini belirtir. Bu ayetteki 'semî'nâ' ise, işitme eyleminin gerçekleştiğini kabul etmekle birlikte, manevi kabul ve itaatten uzak bir tavrı, hatta alaycı bir reddi ima eder.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'semî'nâ' gibi kelimelerin Kur'an'daki bağlamına göre farklı nüanslar kazanabileceğini vurgular. Burada, inkarcıların 'işittik' demeleri, aslında 'anladık ama inanmıyoruz, hatta benzerini de söyleyebiliriz' şeklindeki küstahça bir meydan okumayı ifade eder.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'meşîet' kelimesinin 'istemek, dilemek' anlamında olduğunu belirtir. Ayetteki 'lev neşâ'u' ifadesi, inkarcıların kendilerinde de benzer bir söz söyleme kudreti olduğunu iddia etmelerini, yani ilahi kelamın eşsizliğini inkâr etme arzusunu gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'şâe' fiilinin 'irade etmek, dilemek' anlamına geldiğini ve genellikle Allah'ın iradesi için kullanıldığını belirtir. Ancak bu ayette, inkarcıların kendi iradelerini ilahi iradeye denk tutma cüretini, yani 'istesek biz de yaparız' şeklindeki kibirli iddialarını ifade eder.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'esâtîr' kelimesinin 'ustûre'nin çoğulu olduğunu ve 'yazılmış şeyler, eskilerin hikayeleri' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki kullanımı, inkarcıların Kur'an'ı ilahi bir vahiy olarak değil, geçmiş milletlerin uydurma hikayeleri olarak görme çabasını ifade eder.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'esâtîr' kelimesini 'eskilerin masalları' olarak açıklar. Bu ifade, Kur'an'ın içeriğini değersizleştirme, onu sıradan ve uydurma hikayeler seviyesine indirme amacını taşır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'satr' kökünün 'yazmak, çizgi çekmek' anlamına geldiğini ve 'ustûre'nin de 'yazılmış hikaye' olduğunu belirtir. 'Esâtîrü'l-evvelîn' ifadesi, Kur'an'ın ilahi menşeini reddederek, onu geçmişten aktarılan, gerçek dışı ve uydurma anlatılar olarak yaftalama çabasını gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'esâtîrü'l-evvelîn' ifadesinin Kur'an'da genellikle inkarcıların Kur'an'a karşı kullandığı bir argüman olduğunu belirtir. Bu ifade, Kur'an'ın mesajının ciddiyetini ve ilahi kaynağını reddetmek için kullanılan bir retorik olup, onu 'eski masallar' olarak etiketleyerek etkisizleştirmeyi amaçlar.
Enfâl Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
“Ve-izâ tutlâ aleyhim âyâtunâ kâlû kad semi’nâ lev neşâu lekulnâ misle hâzâ in hâzâ illâ esâtîru al-evvelîn(e)” Onlara karşı âyetlerimiz okunduğu zaman, “Duyduk, istesek biz de bunun benzerini elbette söyleriz. Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir” dediler. (8/31)
Hakkı örtüp gizleyenlere âyet-işaretlerimiz okunduğu zaman biz işittik bunun benzerini elbette söyleriz diye iddaa etmelerin sebebi Kur’ân-ı kerim nuzül olduğu zaman da Arap dili ve şiiri belagat yönünden ileri seviyedeydi. Onun için böyle bir iddaa da bulunmaktadırlar. “Esâtir’ul evvelin” eskilerin masalaları konusu hakkında mutaffifin sûresi içinde 13. Âyette yaptığımız çalışma faydalı olacağı için buraya alıyoruz.
إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ {المطففين/13}
“İzâ tutlâ aleyhi âyâtunâ kâle esâtîrul evvelîn.“
“Ona âyetlerimiz okunduğu zaman, «eskilerin masalları» der.. “ (83/13)
“أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ= Esâtîru’l-evvelîn” terkibi Kûr’ân’da dokuz yerde geçer. Tefsir ve mealler buna “eskilerin masalları” anlamı verirler. “ أَ أَسَاطِير” kelimesi Kûr’ân’da fiil ve isim kalıplarıyla onaltı yerde geçer. Kelimenin kökü “sin-tı-re = س ط ر ” harflerinden oluşur. Fiil hâli “سَطَرَ”dır ve “bir şeye hiza vermek, saf tutturmak” anlamına gelir. Mesela hizalı bir şekilde bina inşa etmek, hizalı bir şekilde ağaç dikmek ifade edilirken mecazen bu kelime kullanılır. Aynı kökten isim olan “مُصَيْطِر” kelimesi de Kûr’ân’da mecazi bir kullanıma sahiptir ve “kişileri hizaya sokan, onlara saf tutturan” anlamında olumsuz bir anlamda kullanılır.
Fiilin “yazı yazmak” anlamına gelmesi de muhtemelen yazıyla “harflerin hizaya sokulması, anlamlı bir şekilde sıralanması, bir nevi harflere saf tutturulması” sebebiyledir. Nitekim “düzene sokmak, hizalamak” anlamı aynı kökten cetvel anlamına gelen “الْمِسْطَرَة”, “mala” anlamına gelen “المَسْطَرين”, “kasap bıçağı” anlamına gelen “السَّاطوُر”, “metinde hiza, dizi” anlamına gelen “السَّطْر”, “birini gözleyip hizaya sokmakla görevli kişi” anlamına gelen “المُسَيْطِرُ” kelimelerinde de vardır.
Fiilin bu asli anlamını Kûr’ân’daki kullanım da teyid eder. Nüzul sırası dikkate alındığında kelimenin Kûr’ân’da ilk geçtiği yer Kâlem sûresinin birinci âyetidir. Bu ayrıca, kelimenin Kur’ân’daki fiil halindeki tek kullanımıdır. Âyette kâleme ve kâlemin yazdıklarına yemin edilmekte (وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ), böylece “مسطور” fiilinin kâlemle ilişkisi çok açık bir şekilde ortaya konmaktadır. Zaten Kâlem sûresinin 15. âyetinde de “أَسَاطِيرُ” kelimesi bu anlamda geçmektedir. Tefsirlerin Kâlem sûresinin ilk âyetinde geçen “وَمَا يَسْطُرُونَ” ifadesiyle ilgili olarak söyledikleri, kelimenin aslî ma’nâsını ortaya koyma adına önemli tespitlerdir.
Kelimenin Tûr sûresinin 2. âyetindeki kullanımına (وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ) dair tefsirlerde geçen ifadeler de önemlidir. Âyette kitab kelimesinin sıfâtı olarak geçen “مسطور” kelimesine müfessirler genelde “yazılmış = مكتوب” anlamı verirler. “وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ” ifadesi satırlara dökülmüş, yani kayda geçmiş, muhafaza edilmiş kitap anlamına gelir. Nitekim sonraki âyette bu işin yani satırlara döküp kayda geçirme işinin malzemesinden bahsedilmektedir (فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ). Kûr’ân’da iki yerde geçen “قِرْطَاسٍ / قَرَاطِيسَ” kelimesi de vahyi kayda geçirirken kullanılan malzemeyi (kırtasiye) ifade etmektedir.[74]
Kelimenin aslî anlamına uygun tefsirlerin yapıldığı bir diğer kullanım da iki âyette geçen “كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا” şeklindeki kullanımlardır. Müfessirler iki âyette geçen “مَسْطُور” kelimesine “yazılmış” anlamı verirler. Hatta âyette geçen “كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا” şeklindeki ifadenin “كان ذلك عند الله مكتوبا” şeklindeki bir kıraatinden bahsederler ki bu, âyetin tefsiri mahiyetinde olmalıdır.
Ancak aynı kökten olan “أأَسَاطِيرُ” kelimesinin geçtiği âyetlere sıra gelince, tefsir ve meallerin kelimeye “masallar, hikâyeler” anlamı vermeleri çok dikkat çekicidir. Kelime Kûr’ân’da dokuz yerde geçmektedir. Biri hariç kelimenin geçtiği sûrelerin tamamının Mekkî olması ve Mekke’de Ehl-i Kitab olmadığına dair algı, kelimeye bu anlamın verilmesinde etkili olmuş olabilir. Kelimenin geçtiği âyetlerden biri olan Furkan sûresinin 4. ve 5. âyeti şöyledir:
“Görmezden gelenler, ‘Bu, Muhammed’in uydurup Allah’a mal ettiği şeydir. Başka bir topluluk da ona yardım ediyor’ dediler. Yanlış ve yalana saptılar. Şunu da dediler: ‘Bunlar öncekilerin satırlarında olanlardır; yazdırtmış, sabah akşam ona belletiliyor.’”
4. âyette, Rasûlullah’ın tebliğ ettiği âyetlerin kendisine indirilen bir vahiy ürünü değil de başkalarının da yardımını alarak ortaya koyduğu yani “Allah bana vahyetti” diyerek insanlara okuduğu şeyler olduğunu söyleyenlerden bahsedilmektedir. Bu kişiler ayrıca “bunlar, öncekilerin satırlarında olanlar” diyorlar, Rasûlullah’ın onlara tebliğ ettiklerini, ona bazılarınca sabah-akşam imla ettirilen şeyler olduğunu söylüyorlar. Yani iddiaya göre Rasûlullah dinliyor sonra bunları yazdırıyor. Âyette geçen “اكْتَتَبَ” fiilinin istinsah ve istimlâ anlamına geldiği söylenir. Nitekim bazı müfessirler bu âyeti tefsir ederken, âyette sözü edilen kişilerin, “Muhammed bunları Ehl-i Kitab’tan istinsah ediyor, onlardan kitaplarında olanların kendisine yazılmasını istiyor” şeklinde itirazda bulunduklarından bahsederler.
“أَسَاطِيرُ” kelimesinin geçtiği bir başka âyet şöyledir:
“Onlara âyetlerimiz okununca derler ki; Tamam dinledik; istesek onun aynısını biz de söyleriz. Bunlar, öncekilerin satırlarında olandan başka bir şey değildir.” (Enfâl, 8/31) Yukarıdaki âyette, kendilerine Kur’ân âyetleri okunduğunda, bunların kendileri için yeni bir şey olmadığını, daha önce de bunları duyduklarını, isteseler kendilerinin de aynısını okuyabileceklerini söyleyenlerden bahsedilmektedir. Nitekim devamında, kendilerine okunan âyetlerin öncekilerin satırlarında yani kitaplarında kayıtlı olduğunu söylüyorlar. Bunlar kendilerine okunan âyetlerin Muhammed (s.a.v.)’e Allah tarafından indirilen bir vahiy değil, onun önceki kitaplardan derlediği şeyler olduğunu düşünüyorlar. Nitekim bir sonraki âyette, kendilerine okunan âyetlerin yeni bir vahiy olmadığı hususunda kati bir kanaat taşıdıkları anlaşılmaktadır.
Sonuç olarak Rasûlullah’a yapılan itirazların bir yönünü de “söylediğin şeyleri biliyoruz, bunlar önceki kitaplarda da var, yeni bir şey söylemediğine, zaten bildiğimizi, elimizde olanı tekrar ettiğine göre sana neden ayrı bir değer verip tabi olalım ki? Şeklindeki itiraz oluşturuyordu. Esasında bu, Kur’ân’ın ve Muhammed (s.a.v.)’in musaddık vasfının, itiraz edenler tarafından itirafı anlamına geliyordu.[75]
Esatür’ül Evvelin kelime araştırmasından sonra bu konuda İz-Efendi Babamın ifadelerine bakmak yararlı olacaktır.
Burada bize lâzım olan geçmişte yaşanan bir hâdiseyi, hâdise olarak anlatmak değil, bizlerle ilgili olan halleri ortaya çıkarmaktır. Eğer Kûr’ân sadece geçmişte yaşayan bir peygamberin hayat hikâyesini bildirmiş olsaydı, “hikâye” kitabı olurdu. İşte bunun hakikatini anlamayan eski müşrikler, “esâtirul evvelin” (8/31) dediler. Yani “evvelki satırlar”. Kûr’ân-ı Kerîm için, “onların aktarılmasından başka birşey değil” dediler. Neden? Kendilerine tatbik edemedikleri, dışında kaldıkları içindir. İşte biz zâhir müslümanlar olarak yaptığımız iş, bundan başka birşey değildir. Aradaki fark bizim imân etmiş olmamız onların inkâr etmiş olmalarıdır. Dışındaki oluşumlara bakıyoruz. Bizim içinde bu yüzden eski satırlardan başka bir şey değildir. Onun hakîkatini yaşayabilmek için onun özüne intikâl etmemiz gerekiyor. İşte o zaman Kûr’ân okumaya başlıyoruz. Yoksa zâhirîyle lâfzı, kelâmı okumuş oluyoruz. Ve tabii neticesinde sevap kazanmış oluyoruz.[76]