el-Bâis

el-Bâis — Ölüleri Dirilten ve Varlıkları Harekete Geçiren

Mânâ. el-Bâis, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup en yaygın anlamıyla "ölüleri dirilten" demektir. Kelâm âlimleri bu ismi, Allah'ın kıyamet gününde ölüleri kabirlerinden çıkarıp yeniden hayata döndürme gücünü ifade eden fiilî bir sıfat olarak kabul eder. Bununla birlikte ismin anlamı sadece âhiretteki dirilişle sınırlı değildir. Gazzâlî'ye göre el-Bâis, ilk yaratılıştan sonraki tüm yaratma ve gelişim evrelerini yöneten ilâhî kudreti de ifade eder. Bu kapsamda insanın anne karnındaki gelişiminden çocukluk, erginlik ve yaşlılık evrelerine geçişi; hatta cehalet karanlığından (ölüm) ilim aydınlığına (hayat) çıkması da bu ismin bir tecellisidir. Abdülkāhir el-Bağdâdî ise ismin "ölüleri diriltme, peygamber gönderme ve canlıların faaliyetlerini yaratma" gibi üç temel anlam içerdiğini belirtir.

Etimoloji. İsim, Arapça ب-ع-ث (b-a-s) kökünden gelen ve sözlükte "harekete geçirmek, bir tarafa yöneltip göndermek, bir işle görevlendirmek; uykudan uyandırmak, diriltmek" gibi anlamlara sahip olan ba's mastarına dayanır.

Kur'an-ı Kerîm'de el-Bâis. "Bâis" ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a doğrudan nispet edilerek geçmez. Ancak ismin türediği ba's kökü ve bu kökten gelen fiil ve isimler, elliden fazla ayette Allah'a izafe edilir. Bu kullanımlar, "ölüleri diriltmek, peygamber göndermek, (azap vb.) yollamak, harekete geçirmek" gibi farklı bağlamlarda yer alır. İsim, Tirmizî ve İbn Mâce tarafından rivayet edilen esmâ-i hüsnâ listelerinde yer almaktadır.

Anlamca yakın isimler. Muhyî, Câmi', Hâlik, Mübdî'.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Bâis ismi, en temelde İslâm'ın iman esaslarından olan "öldükten sonra dirilişe" (ba'sü ba'de'l-mevt) olan inancı pekiştirir. Allah, nasıl ki insanı topraktan başlayarak çeşitli evrelerden geçirip dünyaya getiriyorsa, aynı şekilde onu âhiret hayatı için yeniden diriltmeye de kādirdir. Bu ismi tefekkür eden mü'min, hayatın sadece bu dünyadan ibaret olmadığını, her anın bir hesabı olduğunu ve nihai hedefin ebedî diriliş olduğunu idrak eder. Aynı zamanda bu isim, mü'mini ataletten ve ümitsizlikten kurtarır; zira her türlü ölümü (fiziksel, manevî, zihnî) ortadan kaldırıp yeni bir başlangıç ve diriliş yaratma gücü yalnızca Allah'a aittir. Bilgisizliğin bir tür ölüm, bilginin ise bir diriliş olduğu düşüncesi, kişiyi sürekli ilim ve irfan yolunda olmaya teşvik eder.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Bâis" maddesi · Gazzâlî, el-Maksadü'l-esnâ.