Mesnevî-i Şerîf'te el-Bâtın
Mevlânâ, Bâtın ismini hem Hakk'ın gizli yüzü, hem de insanın içindeki gizli âlem olarak işler; Konuk'un şerhi bu iki anlamı birbirine bağlar.
Bâtın: varlığı gizli olan. Cilt 13'ün lügatçesi ismin özünü koyar: "Bâtın: (Esmâ-i hüsnâdan) Gizli, varlığı gizli olan." Bâtın, var olmayan değil, varlığı görünmeyen demektir; gizlilik bir yokluk değil, örtülü bir vücuttur.
Akl-ı küll Bâtın'ın, nefs-i küll Zâhir'in mazharı. Cilt 2, âlemin iki yüzünü iki isme bağlar: "Akl-ı küll Bâtın isminin, nefs-i küll Zâhir isminin mazharlarıdır." Demek Bâtın ile Zâhir, âlemin görünen ve görünmeyen tarafını kuran bir çifttir; akıl tarafı bâtın, nefis tarafı zâhirdir. İnsandaki akıl ve nefis de bu küllî çiftin birer cüz'üdür.
İnsân-ı kâmilin bâtını, ism-i Zât'ın mazharı. Cilt 5, kâmil insanın iç âlemine en yüksek yeri verir:
"İnsân-ı kâmilin bâtını, mazhar-ı ism-i Zât'dır. Ve Hakk'ın ism-i Zât'ı, câmi'-i cemi'-i esmâ ve sıfâtdır. Binâenaleyh onların bâtınlarında hâsıl olan irâde, Hakk'ın irâdesi olur; bu hâl, makâm-ı ittihâdın icâbıdır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5)
Kâmilin içi, bütün isimleri toplayan Zât isminin göründüğü yerdir; bu yüzden onun içinde doğan irâde, artık Hakk'ın irâdesidir. Bâtın burada bir gizlilik değil, Hakk ile birleşmenin (ittihâd) yeridir. Cilt 12 bunu tamamlar: kâmilin kalbi "Allah" isminin mazharı olduğundan "bilcümle esmâ ve sıfâtın hey'et-i mecmûası bu kalbe sığar."
Bâtın arslanı — içerideki nefis. Cilt 1, "bâtın"ı insanın içindeki düşman için kullanır: "Bunu öldürmek aklın ve zekânın işi değildir; bâtın arslanı tavşanın maskarası değildir." Buradaki "bâtın arslanı" nefs-i emmâredir (kötülüğü emreden nefs); tavşan gibi olan akl-ı maâş onun altından kalkamaz. Demek insanın içinde yalnız Hakk'ın gizli hazinesi değil, kahredilmesi gereken gizli bir hasım da vardır.
Bâtın gözünün açılması. Cilt 8, vahdet-i vücûdun idrâkini doğrudan iç görüşün açılmasına bağlar: "Sen Hakk'ın varlığı karşısında kendi varlığını terk ettiğin vakit, Hak Teâlâ senin bâtın gözünü açar; artık her şeyi doğru görmeye başlar ve vahdet-i vücûdu idrâk edersin." Bâtın gözü, ancak kul kendi izâfî varlığını bıraktığında açılan iç basîrettir; gizli olanı gören de yine gizli bir göstür.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Bâtın
İbn Arabî, Bâtın'ı her zaman Zâhir ile birlikte, bir çiftin iki yüzü olarak işler; Terzibaba'nın Füsûs dersleri bu çifti açar.
"Zâhir O'dur, Bâtın O'dur." Kelime-i Âdemiyye, ismin kaynağını âyete bağlar:
"'Evvel O'dur ve Âhir O'dur ve Zâhir O'dur ve Bâtın O'dur' âyetinde Hak kendi nefsini 'Zâhir' ve 'Bâtın' olmakla vasfetti. Çünkü her mertebe vücûd-ı mutlakının tenezzülâtından zâhir olmuştur; ve her mertebe kendisinden evvelki mertebeye nisbeten 'zâhir' ve evvelki mertebe de ona nisbeten 'bâtın' olur." (TB. Kelime-i Âdemiyye)
Demek Zâhir ve Bâtın mutlak iki yer değil, bir nisbettir: her mertebe, üstündekine göre bâtın, altındakine göre zâhirdir. Varlık, bâtından zâhire inen bir tenezzül silsilesidir; her basamak, bir öncekinin gizli kaynağını açar.
Bâtın Zâhir'i, Zâhir Bâtın'ı terbiye eder. Kelime-i İsmâiliyye, iki ismi karşılıklı bir işleyişe bağlar: "Yüce Allah Zâhir ve Bâtın'dır; Zâhir ismi ile Bâtın ismi için rubûbiyet sabittir. Zâhir, Bâtın'ı ve Bâtın da Zâhir'i terbiye eder." İki isim birbirine kapalı değil, birbirini besler: görünen âlem gizli âlemden çıkar, gizli âlem de görünende kendini açar.
Çekirdek ile ağaç — bâtın ile zâhir. Kelime-i Şuaybiyye, Zât'ın gizlenişini, çokluğun açılışını bir benzetmeyle koyar: "Hak esmâ sûretleriyle tecellî ettikde bu ayn-ı vâhide mestûr ve bâtın olur; ve kesret ise mahsûs ve zâhir olur. Bir çekirdekteki ağacın dalları, yaprakları ve meyveleri zâhir oldukda, çekirdek mestûr ve bâtın olur." Tek olan Zât, çokluk olarak göründükçe gizlenir — tıpkı çekirdeğin ağaç olarak açılırken kendi görünmez hâle gelmesi gibi. Bâtın, görünenin içinde saklı kalan tek asıldır. Kelime-i İbrâhîmiyye aynı sırrı kulda gösterir: İbrâhîm (a.s.) esmâya gıdâ olunca "o esmâda muhtefî ve bâtın olur; ve zât-ı Hak İbrâhîm'de zâhir bulunur" — yani kul gizlendikçe Hak onda görünür.
Terzibaba Külliyatında el-Bâtın
Terzibaba, Bâtın ismini gayb âlemiyle, namazla ve gönlün iç yollarıyla ilişkilendirir.
Bâtın'ın neticesi gayb âlemidir. Saff Sûresi dersi, iki ismin âlemdeki karşılığını ayırır:
"Mademki Hak Teâlâ nefsini Zâhir ve Bâtın olmakla vasfetti ve ism-i Zâhirin mazharı olmak üzere âlem-i şehâdeti, ism-i Bâtının mazharı olmak üzere dahi âlem-i gaybı halk etti. Cenâb-ı Hakk'ın Zâhir isminin neticesi bu âlemdir; Bâtın isminin neticesi de 'gayb âlemi'dir." (Saff Sûresi)
Gördüğümüz şehâdet âlemi Zâhir isminin eseri, göremediğimiz gayb âlemi ise Bâtın isminin eseridir. İki âlem, iki ismin iki ürünüdür; biri açık, biri örtülü.
Bâtındaki yollar da geniştir. Altı Peygamber — Hz. Nûh dersi, gizli âlemin de bir yol ağı olduğunu söyler: "Zâhirdeki yollar nasıl geniş geniş her tarafa ulaşıyorsa, bâtındaki yollar da öylece geniş geniştir. Birincisinin ismi 'sırat-ı müstakîm', devamının ise 'sıratullah'tır. Esmâ-ül hüsnâdan her bir esmâ Hakk'a giden bir yoldur." Bâtın, kapalı bir tek nokta değil, içeride uzanan geniş bir yol ağıdır; her isim o ağda bir patikadır.
Namazda kul bâtın, Hak zâhir olur. Dur Rabbın Namazda dersi, ismi günlük ibadete taşır: kul bütün uzuvlarını Hakk'ın kullanmasına bırakınca, "kul üzerinden namaz hakikatini Allah ortaya çıkarmakta; böylece Hak zâhir, kul bâtın olmaktadır." Demek namazda fâil görünen kul değildir; kul gizlenir (bâtın olur), açıkça iş gören Hak'tır. İsrâ Sûresi dersi aynı çevrilişi bir makamda koyar: "Allah zâhir, peygamber bâtın olur." Bâtın olmak burada bir silinme değil, asıl fâile yer açmaktır.
Zâhir-Bâtın, celâl-cemâl gibi bir zıt çifttir. Sohbet Arası Sohbetler, Bâtın'ı diğer karşılıklı isimlerle bir araya koyar: "Zıt isimlerin hepsini saymak mümkün: Celâl ile Cemâl, Zâhir ile Bâtın arası, Evvel-Âhir arası, Nûr ile Zulmet arası — biz hep o aradayız." İnsan bu zıt isimler arasında gidip gelir; bir tarafın değişmez sâkini olamaz. Asıl durulacak yer, bu zıtları kendinde toplayan hilâfet mertebesidir — ki orası da kâmilin bâtınıdır.
Değerlendirme
Üç kaynak Bâtın'ı bir bütün hâlinde verir. Mesnevî onu hem Hakk'ın gizli yüzüne (akl-ı küllün mazharı, kâmilin Zât'ı toplayan içi), hem insanın içindeki nefse (bâtın arslanı) ve açılması gereken iç göze bağlar. Füsûs, Bâtın'ı her zaman Zâhir ile çift olarak okur: ikisi bir nisbettir, birbirini terbiye eder; Zât göründükçe gizlenir, çekirdek ağaç olunca bâtın olur. Terzibaba külliyatı ise Bâtın'ı gayb âlemine, içerideki geniş yol ağına ve namazda kulun gizlenip Hakk'ın görünmesine indirir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Bâtın bir yokluk değil, örtülü bir vücuddur; görünen her şeyin gizli aslı, ve kulun kendini örttükçe Hakk'ın açıkça göründüğü iç yüzdür. Bu ismi zahir, gayb ve insan-i-kamil ile birlikte; zâhirî karşılığını ez-Zâhir ile okumak gerekir.