el-Vâlî

el-Vâlî — Kâinatı Yöneten, İşleri Üstlenen

Mânâ. el-Vâlî, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından biridir. Kelime olarak "bir işi üstlenen, yöneten, idare eden" anlamına gelir. Terim olarak ise "kâinatın ve bütün varlıkların işlerini tek başına yürüten, onları yöneten ve her an üzerlerinde tasarrufta bulunan" demektir. Sağlanan kaynak metin, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin bu ismi "el-Velî" maddesi altında ele aldığını belirtir ("VÂLÎ bk. VELÎ"). Bu yönlendirme, iki ismin anlamca birbiriyle yakından ilişkili olduğunu ve Vâlî'nin anlam derinliğinin Velî ismiyle birlikte anlaşıldığını gösterir.

Etimoloji. İsim, Arapça و-ل-ي (w-l-y) kökünden türemiştir. Bu kök, "yakın olmak, bir işi üstlenmek, yönetmek, dost ve yardımcı olmak" gibi anlamlar içerir. Vâlî, bu kökün "yöneten, idareci" mânâsındaki ism-i fâil (etken ortaç) formudur. Ansiklopedinin yönlendirdiği el-Velî ismi de aynı kökten gelmekte olup, bu durum iki isim arasındaki güçlü anlamsal bağı teyit eder.

Kur'an-ı Kerîm'de el-Vâlî. Sağlanan kaynak metin, el-Vâlî isminin bu şekliyle Kur'an'da geçtiğine veya geçmediğine dair bir bilgi sunmamaktadır. Genellikle hadis rivayetlerinde yer alan esmâ-i hüsnâ listelerinde zikredilir. Bununla birlikte, Kur'an-ı Kerîm'de aynı kökten gelen "velî" (dost, koruyucu, yardımcı) ve "mevlâ" (efendi, sahip, koruyucu) isimleri Allah'a defalarca nispet edilmiştir. Bu kullanımlar, el-Vâlî isminin ifade ettiği "yönetme ve işleri üstlenme" mânâsını destekler niteliktedir.

Anlamca yakın isimler. Kaynak metinde bu konuda bir liste bulunmamaktadır. Ancak ismin kök anlamı ve ansiklopedinin onu el-Velî ile birlikte ele alması dikkate alındığında, başta el-Velî olmak üzere er-Rab, el-Hâkim, el-Melik ve el-Vekîl gibi isimlerle yakın bir anlam ilişkisi içinde olduğu söylenebilir.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Vâlî ismi, evrenin ve içindeki her şeyin sahipsiz ve başıboş olmadığını, her an ilâhî bir idare ve yönetim altında bulunduğunu ifade eder. Bu ismi idrak eden bir mü'min, hayatındaki olayların ve tüm varoluşun bir sahibi ve yöneticisi olduğuna inanarak O'na güvenir ve teslim olur. Bu inanç, kula aynı zamanda bir sorumluluk yükler: Kendisine yönetme yetkisi verilen bir kimse (bir yönetici, bir aile reisi veya kendi nefsini idare eden bir birey olarak), bu yetkinin mutlak sahibinin Allah olduğunu hatırlar. İdaresi altındakilere karşı adaletli, merhametli ve liyakatli davranmanın, Allah'ın Vâlî isminin ahlakıyla ahlaklanmak olduğunu anlar. Bu isim, insana verilen idareciliğin bir mülk değil, bir emanet ve imtihan olduğunu hatırlatır.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Vâlî" maddesi