Hz. Şît (a.s.)

Hz. Şît (a.s.), Âdem Aleyhisselâm'ın evlatlarından olup, tasavvufî irfanda ilâhî atânın ve nefs hakikatinin temsilcisidir. İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde kendisine "Hikmet-i Nefsiyye" tahsis edilmiş olması, onun bâtınî ilimlerdeki müstesna yerini gösterir. Terzibaba geleneğinde de Hz. Şît, sâlikin kendi nefsini idrak yolculuğunda önemli bir işaret taşı olarak anılır ve dijital kütüphanemizde onunla ilgili zengin kaynaklar bulunmaktadır.

Kur'ân-ı Kerîm'deki Yeri

Hz. Şît (a.s.)'ın ismi Kur'ân-ı Kerîm'de açıkça zikredilmese de, Âdem (a.s.) kıssasının devamında, ilâhî hikmetin ve neslin devamının bir sembolü olarak anlaşılan bir konuma sahiptir. Peygamberler silsilesinin önemli bir halkası olarak kabul edilmesi, onun Kur'ânî anlatıların bâtınî yorumlarında yerini sağlamlaştırmıştır. Kur'ân'da zikredilen peygamberlerin her birinin, hakikat-i Muhammedî'nin dört mertebesi olan şeriat, tarikat, hakikat, marifet gibi farklı sûretlerini ifade ettiği gibi, Hz. Şît de bu bütünlük içinde kendine özgü bir hikmetle tecellî eder.

Füsûsu'l-Hikem'deki Fassı ve Hikmeti

İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem'de Hz. Şît (a.s.)'a "Kelime-i Şîsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Nefsiyye" fassını tahsis etmiştir. Bu hikmet, "ilâhî nefes" veya "atâ" anlamlarına gelen nefthiyye kelimesiyle de ilişkilendirilir. Hz. Şît'in bu hikmetle anılması, onun âlemdeki zuhûrunun ve ilâhî hibenin bir sembolü olduğunu gösterir. Âdem (a.s.) fassında Hakikat-i İlâhiye'nin ifadesi varken, Hz. Şît fassında ise Hakikat-i Nefsiye, yani nefsin hakikati öne çıkar. Bu, sâlikin kendi özüne, nefsine yönelerek ilâhî sırları keşfetmesinin bir yolunu işaret eder.

Terzibaba Geleneğinde Hz. Şît

Terzibaba geleneğinde Hz. Şît (a.s.), özellikle nefsin hakikati ve ilâhî atâ kavramlarıyla derin bir ilişki içinde ele alınır. Terzibaba'nın eserlerinde, Hakikat-i Nefsiye'nin anlaşılması noktasında Hz. Şît'in temsil ettiği değer vurgulanır. O, sâlikin kendi iç âlemine dönerek, nefsin mertebelerini idrak etmesinde bir rehber ve model olarak sunulur.

Terzibaba, Hz. Şît'i anlatırken, Âdem (a.s.)'ın temsil ettiği Hakikat-i İlâhiye'den sonra, nefsin kendi hakikatinin keşfedilmesinin önemine dikkat çeker:

Şit (a.s.) bu kelimenin içerisinde mevcut olan Nefis Hikmetinin açıklaması yönünde olan fastır. Âdem (a.s.) Fassında Âdem’in ifadesi Hakikat-ı İlahiye idi. Burada da Hakikat-ı Nefsiye, yani nefsin hak

Bu ifadeler, Terzibaba'nın Hz. Şît'i nefs hakikatinin anahtarı olarak gördüğünü açıkça ortaya koyar. Sâlikin kendi nefsini bilmesi, Hakk'ı bilmesinin ilk adımıdır. Bu bağlamda, Hz. Şît'in hikmeti, ilâhî nefesin varlığa üflenmesiyle ortaya çıkan her bir ferdin özündeki ilâhî cevheri keşfetme yolculuğuna ışık tutar.

Terzibaba, Esmaü'l-Hüsna adlı eserinde, Hakk'ın yaratılış ve zuhûr tecellîlerini anlatırken, ilâhî aşkın ve muhabbetin aynası olan Habib-i Ekrem'in zuhûrunu, âlemdeki her şeyin varlık sebebini izah eder. Bu yaratılış sürecinde, anâsır denilen su, ateş, hava, toprak gibi unsurların işlevi, ilâhî iradenin bir tecellîsi olarak gösterilir. Hz. Şît'in "ilâhî hibe" anlamındaki nefthiyye hikmeti de, bu ilâhî tecellîlerin bir parçası olarak, her bir varlığa üflenen ilâhî nefesin, özellikle de insan nefsinin hakikatini anlamak için bir kapı aralar.

Aynı zamanda, Hakk'ın varlıklara verdiği en büyük nimetlerden biri olan "işitme" (Sem') yetisi, anlamanın temeli olarak vurgulanır. "İşitmek anlamanın temelidir, işitilmeyen bir şeyin anlaşılması da mümkün değildir." Bu, sâlikin bâtınî işitme ile ilâhî hakikatleri idrak etme yolculuğunda Hz. Şît'in nefis hikmetinin nasıl bir kılavuz olduğunu gösterir. Kulağın sadece fiziksel sesi değil, aynı zamanda kalbin sesini ve ilâhî fısıltıları işitmesi, nefsin hakikatine ulaşmanın bir yoludur.

Terzibaba'nın öğretisinde, Hakk'ın tecellîleri ve varlık mertebeleri, tevhidin farklı yönleriyle izah edilir. Tevhid-i Sıfat, Tevhîd-i Zât gibi makamlar, sâlikin Hakk'ı ef'âlde, sıfatlarda ve zâtta müşahede etmesini sağlar. Hz. Şît'in hikmeti, bu tevhîd yolculuğunda nefsin temizlenmesi ve hakikatine ulaşması için bir anahtar görevi görür. Nefs-i Küll ve Akl-ı Küll ile birleşme hâli, sâlikin kendi özündeki ilâhî hakikati idrak etmesiyle mümkündür.

Kavramlar Ağında Hz. Şît

Hz. Şît (a.s.)'ın tasavvufî yolculuktaki izi, çeşitli kavramlarla derin bir ilişki içindedir:

Hikmet: Hz. Şît'e tahsis edilen "Hikmet-i Nefsiyye", onun ilâhî sırların anlaşılmasındaki rolünü gösterir. Hikmet, Hakk'ın varlıklara bahşettiği ilâhî ilimdir ve Hz. Şît bu hikmetin, özellikle nefs mertebesindeki tecellîsinin temsilcisidir. Her peygamberin kendine özgü bir hikmetle zuhûr etmesi gibi, Hz. Şît de nefsin bâtınî yönlerini açığa çıkaran bir hikmetle donatılmıştır.
Hakikat: Hz. Şît, Hakikat-i Nefsiye'nin sembolüdür. Hakikat, varlığın özü, her şeyin aslı ve kaynağıdır. Nefsin hakikatini idrak etmek, Hakk'ın hakikatine ulaşmanın önemli bir basamağıdır. Hz. Şît'in hikmeti, sâlikin kendi özündeki ilâhî hakikati keşfetmesine rehberlik eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Sen Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi'nde Hz. Şît (a.s.) ve onun temsil ettiği hikmet hakkında zengin kaynaklar bulunmaktadır:

TB. Kelime-i Şîsiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. Şît'in (a.s.) nefis hikmetinin derinlemesine açıklandığı temel eserlerden biridir.
Ra'd Sûresi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Kur'ânî sûrelerin hakikat-i Muhammedî'nin dört mertebesiyle nasıl ilişkilendirildiğini ve Hz. Şît'in bu mertebelerdeki yerini anlamak için önemli bir kaynaktır.
Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hakk'ın tecellîlerinin ve yaratılışın çeşitliliğinin anlatıldığı bu eser, Hz. Şît'in temsil ettiği ilâhî atâ ve nefis hikmetini farklı bir açıdan ele alır.
Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hakk'ın isimlerinin ve sıfatlarının varlıktaki tecellîlerini açıklarken, ilâhî nefesin ve yaratılışın sırlarına dair bilgiler içerir.
İnsân-ı Kâmil (Cilt 5) — Terzibaba - Necdet Ardıç: İnsân-ı Kâmil mertebesinin idrakinde, "işitme" (Sem') gibi duyuların ve nefsin hakikatinin anlaşılmasında Hz. Şît'in hikmetinin önemine işaret eder.
Bir Ressam Hikâyesi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Tevhidin farklı mertebelerini anlatırken, nefsin hakikatinin ve ilâhî tecellîlerin idrakinde Hz. Şît'in hikmetinin nasıl bir yol gösterici olduğunu anlamak için faydalıdır.
Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Terzibaba'nın kendi yolculuğunda "Cem" hâline ulaşma ve Nefs-i Küll ile Akl-ı Küll'ün birleşmesi gibi konularda, Hz. Şît'in temsil ettiği nefis hakikatinin önemine değinilir.

Değerlendirme

Hz. Şît (a.s.), Terzibaba öğretisinde sâlikin kendi nefsini tanıması, ilâhî atânın ve hibenin farkına varması için müstesna bir rehberdir. Onun "Hikmet-i Nefsiyye" ile anılması, tasavvuf yolunda ilerleyen her ferdin, kendi özündeki ilâhî nefesi keşfetmesinin ve nefsin hakikatini idrak etmesinin zaruretini vurgular. Hz. Şît'in hikmeti, dış âlemdeki tecellîlerden iç âlemdeki hakikatlere bir köprü kurarak, Hakk'ı kendi nefsinde bulma yolculuğuna ışık tutar. Bu bağlamda, onun öğretisi, sâlikin Hakk'a vuslatında önemli bir durak ve idrak kapısıdır.