Celîl

Mesnevî-i Şerîf'te el-Celîl

Mevlânâ, Celîl ismini Hakk'ın azametinin ve ulûhiyetinin adı olarak işler; bu ulu sahibin alçak görünen dünya ehlinden bir tek şey — selîm bir kalp — istediğini anlatır.

Celîl, en ulu padişah; istediği ise selîm bir kalptir. Şerhin en dokunaklı teması, azametine rağmen Hakk'ın kuldan istediğinin küçük bir gönül oluşudur.

Celîl'in kelâmı ve nidâsı, ateşi gülşene çevirir. Cilt 5, Yûsuf'un (a.s.) kuyusunda Hakk'ın çağrısını anar: "O nidâ-yı Celîl sebebiyle, kuyu, Halîl üzerine olan ateş gibi gülşen ve bir bezm oldu." Kalbe vâki olan o ulu nidâdan Yûsuf'un canına bir kuvvet, rahatlık ve dayanılmışlık düştü; tıpkı İbrâhîm'e (a.s.) ateşin gül bahçesi olması gibi, Celîl'in nidâsı zindanı bir ziyâfet meclisine çevirdi. Cilt 2 de Mülk Sûresi'ndeki "Bir yarık görebiliyor musun?" sözünü "celîl kelâm" diye anar — Hakk'ın sözü, ululuğun mührünü taşır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Celîl

İbn Arabî, Celîl ismini celâlî isimlerin başında sayar ve onu Cemîl ile bir çift hâlinde okur. Esas hükmü, Hakk'ın bütün zıt isimleri kendinde topladığı, ve insân-ı kâmilin bu zıtları câmî bir varlık olarak halk edildiğidir.

Hak, Celîl ile Cemîl gibi bütün zıtları kendinde toplar. Kelime-i İdrîsiyye, Hakk'ın ancak zıtların cem'iyle bilineceğini söyler:

"Hak bilcümle ezdâdı cem'etmekle bilinir. Zîrâ Celîl ve Cemîl ve Hâdî ve Mudill ve Dârr ve Nâfi' ve Muhyî ve Mümît ancak O'dur. Şu hâlde Hak üzerine cemî'-i ezdâd ile hükmolunur." (Kelime-i İdrîsiyye)

Demek tezat ve karşıtlık, isimler arasındaki bir bağdan ibarettir; Hakk'ın zâtına nisbetle ne tezat ne karşıtlık vardır. Celîl (ulu, heybetli) ile Cemîl (güzel, sevimli) aynı hüviyetin iki yüzüdür; Hak hem ululuk hem güzellikle, hem fayda hem zararla bilinir.

Bazı hakikatler aslından Celîl gibi celâlî isimleri ister. Kelime-i Üzeyriyye, isimlerin zuhûr yerlerini istidada bağlar: "Ve a'yândan ba'zısı, adem-i istiʼdâd-ı aslîsi hasebiyle, Kahhâr ve Celîl ve Müntakim ve Mudill gibi esmâ-i celâliyyeyi taleb eder; ve bunların mezâhiri olur. Ve bu esmâ-i celâliyye, âsâr ve ahkâmını dünyâda ve âhirette bunlarda i" Demek her sâbit hakikat kendi halk edilmemiş istidadına göre bir isim çeker; bazıları Celîl gibi celâl isimlerinin zuhûr yeri olur ve o ismin eserleri dünyada da âhirette de onlarda görünür. Celîl, her kalbe değil, onu çeken hakikatte zâhir olur.

Terzibaba Külliyatında el-Celîl

Terzibaba, Celîl ismini iki yerde toplar: mü'minin kalbinin Celîl olan Hakk'ın nazargâhı oluşu, ve her varlığın Rabb-i hâssı olarak Celîl isminin terbiye ediciliği.

Mü'minin kalbi, Celîl-i ekber olan Hakk'ın nazargâhıdır. Kamer Sûresi şerhi, Celîl'i en yüksek mahalle bağlar:

"Kâ'be Halîl-i Âzer'in binâ-kerdesidir; kalb-i mü'min ise, celîl-i ekber olan Allâhu azîmü'ş-şânın nazargâhıdır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4)

Demek taştan Kâbe İbrâhîm'in (a.s.) elinden çıkmadır; ama mü'minin kalbi, en ulu olan (celîl-i ekber) Hakk'ın baktığı yerdir. Bu beyit "İnsân-ı kâmil benim sırrımdır ve ben onun sırrıyım" hadîs-i kudsîsine işâret eder: Celîl'in azameti, en çok insanın kalbinde nazargâh bulur.

Celîl, bir kulun Rabb-i hâssı olarak onu terbiye eder. Zümer Sûresi şerhi, Celîl ismini kulun ezelî terbiyesine bağlar:

"Her varlığın a'yân-ı sâbitesinde hangi isim ile terbiye edileceği ezelde takdîr edilmiştir; işte o isim, o varlığın Rabb-i Hâss'ıdır. Birinin Rabbi Hâdî ismiyle terbiye ederken, diğerininki Celîl ismiyle terbiye edebilir." (Zümer Sûresi)

Demek Celîl, bir kulun husûsî terbiye edicisi (Rabb-i hâss) olabilir; o kul hayatı boyunca ululuk ve heybet ismiyle yetiştirilir. Bu Rabb-i hâsslar birbirinden farklı olsa da hepsi Rabbü'l-erbâb'a bağlıdır — Allah'tan ayrı varlıklar değil, O'nun rubûbiyet mertebesindeki çeşitli tecellîleridir.

Celîl, dirilten ve azamet sahibi mülkün adıdır. Zuhruf Sûresi şerhi, Firavun'a karşı sihirbazların sözünde Celîl'i bir uyanışa bağlar: "başını cismâniyet âleminden kaldır da rûhâniyet âlemine bak ve Hak Teâlâ hazretlerinin âlem-i rûhâniyyette canlı olup bizimle muhâtaba eden ve azîm olan bir mülkü bize verdiğini gör!" Firavun Mısır'ın ve Nil'in mülküyle övünürken, sihirbazlar "diri ve celîl olan mülkü" — yani fânî saltanatın üstündeki ulu, canlı saltanatı — gördüler. Celîl, gözle görülen değil, rûhânî âlemde diri olan azametin adıdır.

Değerlendirme

Üç kaynak Celîl ismini "azamet ve ululuk" ekseninde birleştirir. Mesnevî onu en ulu padişah olarak koyar — ama bu padişah kuldan malını değil, selîm bir kalbi ister; evliyânın kerâmet asâsını veren, nidâsıyla zindanı gülşene çeviren odur. Füsûs, Celîl'i Cemîl ile bir çift hâlinde okur: Hak bütün zıtları kendinde toplar, ve insân-ı kâmil celâl ile cemâlin "iki eli" ile halk edildiği için bu zıtları câmîdir; bazı hakikatler de aslından Celîl gibi celâlî isimleri çeker. Terzibaba külliyatı Celîl'i hem mü'minin kalbini nazargâh edinen en ulu sahibe, hem de bir kulun Rabb-i hâssı olarak onu terbiye eden isme bağlar. Hepsinin ortak hükmü şudur: Celîl yalnız "ulu" değil, azametiyle heybet veren, fakat o ululuğu en çok selîm bir kalpte gösteren; Cemîl ile birlikte halk edilişin iki elinden birini tutan celâl ismidir. Bu ismi cemil, kahhar ve rabb-i-hass ile birlikte; zıtları toplama yönünden ise insan-i-kamil ile okumak gerekir.