Kerîm

Mesnevî-i Şerîf'te el-Kerîm

Mesnevî şerhlerinde el-Kerîm ismi, Cenâb-ı Hakk'ın karşılık beklemeyen, lütfu ve cömertliği sonsuz olan yönünü ifade etmek için kullanılır. Bu cömertlik, özellikle değersiz ve kusurlu görüneni kıymetlendirmesinde, günahları bağışlayıp iyiliğe çevirmesinde ve ümitsizliğe düşen kuluna yeniden umut vermesinde kendini gösterir. Ahmed Avni Konuk, 11. ciltteki şerhinde, Hakk'ın kereminin, yaşlılık sebebiyle kimsenin dönüp bakmadığı bir bedeni bile cennet gibi paha biçilmez bir karşılıkla satın alması olduğunu belirtir.

Ya'ni, Kerîm olan Hak Teâlâ hazretlerinin ind-i ilâhîsinde hiçbir kalp ve battâl reddolunmuş değildir. Nitekim sûre-i Zümer'de قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (Zümer, 39/53) ya'ni "Ey Resûlüm! De ki: Ey nefisleri üzerine israf eden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümîdinizi kesmeyin! Muhakkak Allah günahların hepsini mağfiret eder. Zîrâ o Rahîm olan Gafûr'dur." Binâenaleyh Hak Teâlâ'dan kalp ve battâl kulların bile ümîdlerini kesmemeleri lâzım gelir. Zîrâ eğer Hak Teâlâ hazretlerinin kulların nefislerini ve emvâlini cennet mukābilinde satın almaktan kasdı, fâide ve kâr etmek değildir, mahzâ kerem ve ihsânına vesîle olmak içindir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11

Hakk'ın keremi o kadar geniştir ki, sadece kusurları örtmekle kalmaz, aynı zamanda onları güzelliklere dönüştürür. 10. ciltteki bir şerhte bu durum, bir ayete göndermeyle şöyle açıklanır:

"Kerîm olan Allah'ım her ne fenâlık yaptım ise bunları tarafımdan yapılmamış addetti; ve yapmamış olduğum tâatleri ve iyilikleri nâmıma yapılmış olarak kayıt buyurdu. Ya'ni يُبدل الله سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَات (Furkan, 25/70) ya'ni "Allah Teâlâ onların kötülüklerini iyiliklere tebdîl eder" âyet-i kerîmesi mûcibince kötülüklerimi iyiliklere tebdîl buyurdu.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Bu kerem, kulun Hakk'a yönelme arzusunda da bir umut kapısıdır. Bu, vuslatın dahi O'nun keremine bağlı bir lütuf olarak görüldüğünü gösterir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Kerîm

Füsûsu'l-Hikem şerhlerinde el-Kerîm ismi, Hakk'ın lütfunun ve ihsanının hiçbir şart ve karşılığa bağlı olmadığını vurgulamak için kullanılır. Buna göre Hakk'ın ikramı, şükür veya amel gibi bir karşılık beklemeyen, sırf cömertliğinin bir yansımasıdır.

Cenâb-ı Sadî (k.s.) buyurur: ای کریمی که از خزانه غیب دوستانرا کجا کنی محروم گبر و ترسا وظیفه خور داری تو که با دشمنان نظر داری Tercüme: "Ey Kerîm olan Allâhü Zülcelâl! Sen hazîne-i gaybından mecûsîleri ve kâfirleri irzâk edersin. Sen düşmanlarına in’âm ve ihsân ettiğin hâlde, hiç dostlarını inʼâmından mahrûm eder misin?"157

— Kelime-i Şîsiyye

Kelime-i Mûseviyye şerhinde ise el-Kerîm isminin tecellîsi, Hakk'ın vaad ve vaîdi (tehdidi) çerçevesinde ele alınır. Son nefeste iman etmenin geçerliliği tartışılırken, bunun kesin olarak reddedilemeyeceği belirtilir. Çünkü Kerîm olan Allah, kendi koyduğu bir kuralı yine kendi rahmetiyle aşabileceğini vaat etmiştir. Bu durum, O'nun kereminin, kuralların ve tehditlerin ötesinde bir umut kapısı bıraktığını gösterir.

Aynı zamanda, Kerîm olan Hakk'ın ilahi bir sünneti olarak, kendisine yakın kıldığı kuluna, onun arayışına uygun bir surette tecelli ettiği ifade edilir. Bu, Hakk'ın kuluna olan cömertliğinin ve yakınlığının bir başka tezahürüdür.

Terzibaba Külliyatında el-Kerîm

Terzibaba'nın eserlerinde el-Kerîm ismi, Hakk'ın cömertliğinin ve rızık vericiliğinin bir ifadesi olarak geçer. Ramazan ve Oruç risalesinde, oruç tutarak maddi gıdadan yüz çeviren bir kula, Kerîm olan Hakk'ın ondan daha hayırlı olan manevi rızıkları esirgemeyeceği belirtilir. Bu, O'nun kereminin, bir şeyden vazgeçen kuluna daha iyisini vermesiyle tecelli ettiğini gösterir.

Zümer Sûresi tefsirinde ise ilahi isimlerin tecellilerinin çeşitliliğinden bahsedilirken, her ismin kendine has bir yansıması olduğu açıklanır. Bu bağlamda Kerîm isminin tecellîsinin “cömertlik” olarak zuhur ettiği ifade edilir.

Ayrıca, Mü'minûn Sûresi tefsirinde geçen “Arş-ı Kerîm” tabiri yorumlanırken, “kerîm” kelimesinin “şerefli” anlamına geldiği ve insanın en şerefli yerinin başı olduğu belirtilir. Bu, kelimenin ilahi bir sıfat olmasının yanı sıra, varlıktaki şerefli ve üstün mertebeleri işaret etmek için de kullanıldığını gösterir.

Değerlendirme

El-Kerîm isminin tecellîsi, kaynaklarda genellikle Hakk'ın karşılıksız ve koşulsuz cömertliği olarak öne çıkar. Bu cömertlik, sadece dostlara veya iyilere değil, düşman kabul edilenlere ve günahkârlara dahi uzanır. O'nun keremi, değersiz görüleni kıymetlendirir, kötülükleri iyiliklere çevirir ve en umutsuz anlarda bile bir çıkış kapısı aralar.

Ayrıca bu isim, kulun Hakk'a olan yolculuğunda da önemli bir rehberdir. Manevi ilerleyiş ve Hakk'a vuslat, kulun kendi çabasının bir sonucu değil, Kerîm olan'ın bir lütfu ve ikramı olarak görülür. Oruç gibi bir fiille maddi olanı terk eden kul, O'nun keremiyle manevi ve daha üstün bir rızka kavuşmayı umar.