Rakîb

Mesnevî-i Şerîf'te er-Rakîb

Mesnevî şerhinin 12. cildinde er-Rakîb ismi, “nâzır” yani gözetleyici mânâsıyla ele alınır ve Nisâ Sûresi’ndeki bir âyete işaret edilir. Bu şerhe göre ârif, yani kâmil insan, iyi ve kötü her hâlinde Hakk’ın kendisini gözetlediğini bilerek O’na niyaz eder.

İkinci mısra'da sûre-i Nisa'da vâki' إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا (Nisâ, 4/1) ya'nî "Muhakkak Allâh Teâlâ sizin üzerinize bir Rakîb ve nâzırdır" âyet-i kerîmesine işaret buyurulur. Ya'nî, ârif, bilcümle merâtib-i vücûdda ma'rûf olan Hak Teâlâ hazretlerine niyâz edip dedi ki: "Ey ma'rûf! İyi ve kötü ahvâlimiz içinde sen bizim Rakib'imizsin!"

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

5. ciltteki bir şerhte ise Hakk’ın, tecellîlerinin binekleri mesabesindeki varlıkların “râkibi”, yani bir nevi binicisi ve idare edicisi olduğu ifade edilir. Buna göre sebepler, Hakk’ın kudretiyle hareket eden birer toz gibidir ve bu sebepler perdesinin ardında O’nun iradesi gizlidir.

Füsûsu'l-Hikem'de er-Rakîb

Kelime-i Îseviyye şerhinde, Mâide Sûresi’nde geçen Hazret-i Îsâ’nın sözleri üzerinden er-Rakîb ismi incelenir. Bu şerhe göre Hazret-i Îsâ, kavminin arasında bulunduğu sürece kendisi için “şehîd” (şâhit) ifadesini kullanırken, kendisinden sonra onlar üzerindeki gözetleyicinin Hakk olduğunu “Rakîb” ismiyle belirtir.

Binâenaleyh Hakk'a karşı edeben, bir isimde Hakla müşârik olmamak için, kendi nefsi arasıyla Rabb’i arasını fasletmeği murâd etti. Tâ ki abd olduğu için Îsâ'nın Îsâ olduğu ve Îsâ'nın Rabb'i olduğu için de Hakk'ın Hak olduğu bilinsin. Şu hâlde ümmeti üzerine “Şehîd”i kendi nefsi için ve “Rakîb”i dahi Hak için îrâd etmekle, nefsiyle Rabb'inin arasını tefrîk etti.

— Kelime-i Îseviyye

Bu ayrımın sebebi, Hakk’a karşı bir edep tavrıdır. Böylece kulun kul, Rabbin de Rab olduğu açıkça ortaya konmuş olur. Şerhte ayrıca Hakk’ın, insanların basarı yani görme duyusu olduğu ve bu durumun bir murâkabeyi, yani gözetimi gerektirdiği açıklanır. Bu bakımdan insanın kendi nefsini müşahede etmesi, aslında Hakk’ın onu müşahede etmesidir.

Terzibaba Külliyatında er-Rakîb

İmdi o, abd olmasından nâşî, onun o olduğu; ve kendisi için Rab olmasından naşı, Hakk'ın Hak olduğu bilinmek için, kendi arasıyla Rabb'i arasını fasl etmeği murâd etti. Binâenaleyh kendi nefsi için kendinin "şehid" olduğunu ve Hak hakkında da onun "Rakîb" olduğunu îrâd eyledi.

— TB. Kelime-i Îseviyye

Ayrıca Hazret-i Îsâ’nın şâhitliği kendi kavmiyle ve onların arasında bulunduğu zamanla sınırlıyken, Hakk’ın şâhitliğinin her şeyi kuşatan bir umumiyete sahip olduğu belirtilir. Bu hakikati ifade etmek için Hazret-i Îsâ, “Sen her şeye şahitsin” diyerek Şehîd isminin de aslında Hakk’a ait olduğunu beyan etmiştir.

Bir eserinde Terzibaba, mürşidin yoluna devam eden sâliğe düşman olmayacağını, çünkü onu bir rakip olarak görmediğini ifade eder. Bu pasajda “rakip” kelimesi, ilâhî bir isimden ziyade insanlar arası bir rekabet anlamında kullanılır.

Değerlendirme

er-Rakîb ismi, kaynaklarda temel olarak “gözetleyici” mânâsıyla ele alınır. Mesnevî şerhinde bu, Hakk’ın kullarının her hâlini gören bir “nâzır” olması şeklinde açıklanır.

Hazret-i Îsâ’nın Kur’an’da geçen ifadeleri, er-Rakîb isminin anlaşılmasında önemli bir çerçeve sunar. O, kendisi için “Şehîd” (şâhit), Hakk için ise “Rakîb” (gözetleyici) ismini kullanarak kul ile Yaradan arasındaki mertebe farkını edeple korumuştur. Bu kullanım, kulun şâhitliğinin sınırlı, Hakk’ın gözetiminin ise mutlak ve sürekli olduğunu gösterir.