Esmâ 45
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Duaları ve İstekleri Kabul Eden
Mânâ. el-Mucîb, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "dua ve dileklere olumlu cevap veren" demektir. Bu ismin tecellisi, hem sözle hem de fiille gerçekleşir. Râgıb el-İsfahânî'ye göre sözle icâbete Kur'an'daki "Allah'ın davetçisine icabet ediniz" (Ahkāf 46/31) ayeti, fiille icâbete ise Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn'a hitaben "İkinizin de talebi kabul edilmiştir" (Yûnus 10/89) buyrulması örnek teşkil eder. Ebû Abdullah el-Halîmî, ismin yaygın mânasını "talepte bulunanın, kimsenin karşılamaya güç yetiremeyeceği arzusunu yerine getiren" şeklinde açıklar.
Etimoloji. İsim, Arapça ج-و-ب (c-v-b) kökünden türemiştir. Bu kök, sözlükte "kesmek, birinin susmasını sağlamak" anlamlarına gelir. "İcâbet" kelimesinin asıl anlamı, "cevap vermek suretiyle konuşanın sözünü kesmek"tir. el-Mucîb, bu kökün "if'âl" kalıbından türeyen bir sıfattır.
İcâbet ve İsticâbet Nüansı. Her ne kadar "icâbet" ve "isticâbet" kavramları genellikle eş anlamlı kullanılsa da aralarında bir nüans bulunur. Ebü'l-Bekā'ya göre "isticâbet", bir talebe özellikle "olumlu cevap verme" anlamına gelirken; "icâbet" ise "mutlak olarak cevap vermek" demektir ve bu cevap olumsuz da olabilir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Mucîb. "Mücîb" ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a nispet edilerek tekil formda bir defa geçer. Bu kullanım, Hz. Sâlih'in kavmine, "Rabbim kullarına çok yakındır, duaları kabul edendir (karîbün mücîb)" (Hûd 11/61) şeklindeki hitabındadır. Ayrıca Sâffât sûresinin 75. ayetinde, "Doğrusu biz en güzel biçimde cevap verenleriz (fe le ni'me'l-mücîbûn)" ifadesiyle ismin çoğul formu kullanılır. Bunların dışında "icâbet" ve "isticâbet" kavramları, fiil kalıplarıyla veya kavramsal olarak pek çok ayette Allah'a izafe edilir.
Anlamca yakın isimler. Karîb, Latîf, Tevvâb, Gafûr.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Mucîb, Allah'ın fiilî sıfatlarından kabul edilir. Bu isim, Allah'ın kullarının dua ve yakarışlarına kayıtsız kalmadığını, onları işittiğini ve onlara bir karşılık verdiğini ifade eder. Kuşeyrî'ye göre Allah, bazen kulunun sabır ve şükürle derecesini yükseltmek için duasının kabulünü geciktirebilir, ancak sonunda en güzel lütuflarla teselli eder. Gazzâlî ise Allah'ın, kullarının ihtiyaçlarını daha onlar istemeden bildiğini ve kâinata kurduğu düzenle bu ihtiyaçları zaten karşıladığını belirtir. Bu ismin kuldaki yansıması, öncelikle Allah'ın emir ve yasaklarına uymakla, yani O'nun davetine "icabet etmekle" başlar. Gazzâlî'ye göre mümin, bu ismin tecellisine mazhar olmak için gücü yettiğince ihtiyaç sahiplerinin yardımına koşmalı, çağrıldığı yere gitmeli ve kendisine sunulanı nezaketle karşılamalıdır. Böylece kul, kendi hayatında da "icabet eden" bir ahlâk geliştirir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Mücîb" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 187 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-MUCÎB
Davete icabet eden, kulları kabul edici olan, cevapsız bırakmayan demektir.
Efendim; duâ, "dilemek" demek olduğuna göre, biri bir kimseye duâ eder, yani ondan memnun kalmıştır iyilikler diler. Ondaki iyilikleri yaratma kudretine kuvvetine sahip olan Cenâb-ı Allah'tır, iyilik istemek demek, aynı zamanda serlerin giderilmesini ve onlardan korunmayı da istemek demektir.
Fakat istemenin, dilemenin eşref saati vardır, usûlü vardır. Kızmış, asabileşmiş birisinden birşey istenmez. Onun sükûnet bulmasını beklemek lâzımdır. Hazreti Allah'tan isteme vakti yağmurlu ve gamlı havalarda, gün batınımdan biraz evvelki zamanlardadır. Kudrette olanlara bu saatler çok tesir eder; sabahın seher vakti Hakk'tan istenen şeyler hâsıl olur. Otururken, yatarken, yerken, içerken Hakk'tan birşey istemek laubalilik olur. Devlet kapısında bile yazı ile müracaat edilir. Günlerce beklenir ve nihayet takip edilir, muamelenin takıldığı yerden kurtarılması lâzımdır.
Esasen namaz, Hakk'a yalvarmak için bir vesiledir. Birisinden birşey isterken evvela selam verilir. Bir-iki mukaddimeden sonra asıl maksada geçirilir. Namaz, kulların Hakk'tan birşey rica etmeleri için bir huzura giriştir. İstemek iki türlüdür: Biri gönül ehli olanlara mahsustur. Onlar gönülden isterler ve muhakkak olur. Bunlar ağız açıp yalvarmaktan kurtulmuş olan sevgililerdir. Diğeri namazdan sonraki dualardır ki Cenâb-ı Hakk icabet eder: "Davetimiz size gelir." O sizi dinler, er veya geç istediğinizi verir ama sizin de onun yolunda bulunmanız şarttır.
Avam, para, pul, karı, koca, apartman ister. Havas, parayı sevap yapıp fakirlere dağıtmak için,'ilmi öğretmek için ister. Hassul havass yani tevhit ehli bilir ki kaza ve kaderin sırları vardır. (Hak eğer nasib ettiyse o iş muhakkak olur. Nasib etmediyse kul ne kadar isterse olmaz). Onlar her namazı dua etmeden sadece şükürle bitirirler. Burada bir incelik vardır. Birisine bir lira harçlık verseniz size teşekkür eder. Ertesi gün siz birşey vermeden teşekkür eder, duâ eder. Hemen kerem eliniz cebinize gider. Yine verirsiniz, onun şükrünü istemek demektir. Cenâb-ı Allah kendi azameti nisbetinde vericidir. Cömertlik, irfâniyet için bir ölçüdür. İsteyeceksen, fakirden değil muhtaçtan değil Gani’den iste. Kuldan değil Hakk'tan istemeli. Bir mektep çocuğu bir fakire beş kuruş verir, babası bir lira verebilir ama bizim zengin beş lira verir; herkes varlığı nisbetinde verir. Fakat Cenâb-ı Allah'ın vergisine akıllar ermez. Bir defa bile fakire kendi razısı için yapılan yardımı en az on misli vermek suretiyle cevaplandırır.
Peygamberimiz Efendimiz hazretleri namaz bitiminde önceleri duâda birşey istemezlermiş. Bu defa Cenâb-ı Hak "Habibim, bana muhtaç değil misin? Bu kadar bîgane misin? Her ne kadar ben Rezzak'ım, Vekil'im, Muti'yim, Kefîl'im, Kâdir'imse de; sen de ilim ve da fehim istemelisin" buyurmuş.
Bir veli de bu emirleri bildiği için, Kâ’be-ye gitmiş. Hac'dan sonra bu suretle duaya başlamış, gaipten bir nida gelmiş; "Beni bulduktan sonra daha ne istiyorsun." Hacı, hayretler içinde kendinden geçmiş.
Dünyalık da olsa, istemesini bilmek lâzım. Gözleri görmeyen ve de çocuğa hasret olan bir fakirin duâsını bile Cenâb-ı Allah kabul etmiş arzularını yerine getirmiştir. “Ey Allah’ım, senin adın herşeyin en iyi başlangıcıdır. Senin adın olmadan bir işe başlayamam. Birşey isteyemem. Aklım, fikrim seni anmaya alışkındır. Dilimde ancak senin ismin vardır, ne olur ölmeden evvel çocuğumun altın bir ibrikle bana su döktüğünü göreyim" demiş. Bu suretle hem zengin olmuş, hem çocuk sahibi olmuş, hem de gözleri açılmış.
Muradını bildir sen kalma geç,
isteklerini çok iyi seç,
İhtiyacına cevap veren MUCİYB'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Mucîb
Mucîb (duâlara cevap veren) ismi Mesnevî şerhinde müstakil bir bahis olarak işlenmez; duâ ve niyâz bahislerinde dolaylı geçer.
Mesnevî şerhinin 8. cildinde duânın mânâsı ve icâbetin kulun isti'dâdıyla münasebeti şöyle îzah edilir:
"Duâ", çağırmak ve da'vet etmek ve taleb etmek demekdir. Bir kul matlûbunu taleb için Hakk'ı çağırdığı vakit Hak tarafından mutlaka "Lebbeyk!" ile icâbet olunur. Eğer kulun taleb ettiği şey ayn-ı sâbitesinin isti'dâdına muvâfık bulunmuş ve vakt-i zuhûru da gelmiş ise derhal icâbet buyurulur. Ve eğer vakt-i zuhûru gelmemiş ise, vakt-i merhûnuna ta'líkan te'hîr olunur. Eğer kulun taleb ettiği şey isti'dâdına muhâlif ise isti'dâdına muvâfık. olan bir şey ile icâbet olunur. Her bir sûrette duâ abdin kalbine Hak tarafından ilkā buyurulur. Binâenaleyh, hem duâ ve hem de icâbet Hak'dan olur.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Füsûsu'l-Hikem'de el-Mucîb
Füsûs derslerinde de Mucîb müstakil bir fass konusu değildir.
Kelime-i İlyâsiyye şerhinde duâ eden dâî ile icâbet eden mücîbin hakikati ve sûretlerin ayrılığı şöyle açıklanır:
Şu hâlde mücîb, ki fâildir, ancak kendisi tarafından vârid olacak bir ihsânı kabûl eyleyecek bir dâî olmadıkça mücîb olmaz. Her ne kadar duâ eden abdin hüviyeti, icâbet eden Hakk'ın hüviyeti olduğu cihetle, duâ eden abdin “ayn”ı, hakîkatte, mücîb olan Hakk'ın “ayn”ı ise de, bu i'tibârda isneyiniyet mevcûddur. Ve sûretlerin ihtilâfı âşikârdır; bunda aslâ kıyl ü kâle mahal yoktur. Ve dâî zâhir, mücîb dahi bâtın olmak i'tibâriyle, şübhesiz vücûd-ı vâhidin ayrı ayrı iki sûretidir.
— Kelime-i İlyâsiyye
Terzibaba Külliyatında el-Mucîb
Mucîb, kulun her niyâzına — bazen istediğiyle, bazen isti'dâdına uygun başka bir şeyle — karşılık veren isimdir; icâbetin gecikmesi reddediliş değil, hikmet gereği bir te'hîrdir.
Şûrâ Sûresi tefsirinde fiilî icâbetin tehir edilmesindeki ilâhî hikmet şöyle beyan edilir:
Diğer taraftan Hakkın “Lebbeyk” ile icabet edip fiilen icabeti tehir buyurması sırr-ı mahbubiyete delalet eder, bu mahbubiyet ezeli olup ayan-ı sabitesinin istidatı iktizasındandır. Böylece mahbub-u ilahiye (ilahi muhabbet) bu şehadet âleminde Haktan bir şey taleb ettikleri vakit onların dua da ısrarları Hakka hoş geldiği ve Hak onların kendisinden bir şeyle perdeli olmalarını istemediği için o istediği şeyi vermez.
— Şûrâ Sûresi
Değerlendirme
Mucîb, duânın boşa gitmediğini, her çağrının bir karşılık bulduğunu öğreten isimdir. İcâbet bazen ânında, bazen vakti gelene dek geciktirilerek, bazen de kulun isti'dâdına uygun başka bir şeyle gelir. Külliyattaki izahlarda görüldüğü üzere hem duâyı kalbe ilkā eden hem de ona icâbet buyuran Hak'tır. Dâî sûrette zâhir, mücîb ise bâtındır; kulun talebine gecikmeyle cevap verilmesi ise ilâhî muhabbetin ve hikmetin bir tecellîsidir. Bu ismi semi (işiten) ve yakın olan ile birlikte düşünmek gerekir.