Esmâ 21
الْقَابِض
Kâbız
KABZ'dır nefsini bilki kabz eden,Kaçamaz hiç bir zaman önünde giden,Hâlden hâle koyup havanda ezen,Nefsini alt eden KABZ'dır ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Rızkı Daraltan, Ruhları Alan
Mânâ. el-Kâbız, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "rızkı daraltan, canlıların ruhunu alarak hayatlarına son veren" demektir. Kelime, daha geniş bir çerçevede Allah'ın her türlü nimeti hikmetiyle sınırlandırmasını, varlıklar üzerindeki mutlak tasarrufunu ve her şeyi kudretiyle tutmasını ifade eder. Âlimler, bu ismin tecellilerini farklı bağlamlarda yorumlamıştır. Mâtürîdî, Kâbız ismini "insanların taşkınlığını önlemek için rızkı daraltan", "güneşin doğuşuyla karanlığı geri çeken" ve "kuşları havada tutan" gibi anlamlarla açıklamıştır. Râgıb el-İsfahânî ise Allah'ın "bazen vermemesi (kabz), bazen vermesi (bast); öldürmesi (kabz) ve diriltmesi (bast)" fiillerine işaret ettiğini belirtir. Bazı yorumlarda ise "sadakaları kabul edip mükâfatını veren" veya "sadakaları (zenginlerden) alıp fakirlere dağıtan" gibi mânalara da yer verilmiştir.
Etimoloji. İsim, Arapça ق-ب-ض (k-b-d) kökünden gelen kabz mastarına dayanır. Sözlükte "almak, tutmak, avucunda tutmak, sahip olmak; daraltmak" gibi anlamlara gelir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Kâbız. "Kâbız" ismi bu sıfat kalıbıyla Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a doğrudan nispet edilmez. Ancak ismin kökü olan "kabz" kavramı, fiil veya isim olarak Allah'a izafe edilerek dokuz yerde geçer. Bu kullanımlardan birinde, Allah'ın rızkı "daralttığı (yakbıdu) ve genişlettiği (yebsutu)" (el-Bakara 2/245) belirtilir. Diğer ayetlerde ise Allah'ın, yarattığı gölgeyi yavaş yavaş kendine doğru "çekip aldığı" (el-Furkān 25/46) ve kıyamet gününde bütün yeryüzünün O'nun "kabzasında" (mutlak hâkimiyet ve tasarrufunda) olacağı (ez-Zümer 39/67) ifade edilir. Bu ayetler, Kâbız isminin temel anlamları olan daraltma, kudret elinde tutma ve mutlak tasarruf gibi manaların Kur'an'daki temellerini oluşturur.
Anlamca yakın isimler. Bâsıt, Hâfıd, Dâr, Rezzâk, Latîf. el-Kâbız, genellikle zıt anlamlısı olan el-Bâsıt (genişleten, bollaştıran) ismiyle birlikte kullanılır. Âlimler, bu iki ismin birbirini dengeleyip tamamladığını ve birlikte zikredilmesinin önemini vurgularlar.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Kâbız ismi, kâinattaki her türlü daralma, sıkıntı, kısıtlanma ve hatta ölümün Allah'ın irade ve hikmeti dâhilinde gerçekleştiğini öğretir. Bu ismin tecellisi, daima zıddı olan el-Bâsıt (genişleten) isminin tecellisiyle birlikte düşünülmelidir. Hayattaki darlık ve genişlik, zorluk ve kolaylık, hüzün ve sevinç hep bu iki ismin yansımalarıdır. Hz. Peygamber'in, fiyatların aşırı yükselmesi üzerine fiyatları sabitlemesini isteyen sahâbîlere, "Fiyatları belirleyen, rızkı daraltan (kābız) ve genişleten (bâsıt) Allah'tır. Ben, can ve mal güvenliği konusunda hiç kimsenin şahsımdan davacı olmayacağı bir konumda rabbime kavuşmayı arzu ediyorum" (Ebû Dâvûd, "Büyûʿ", 49) şeklinde cevap vermesi, mü'minin ekonomik olaylar karşısındaki tevekkülünü ve ilâhî takdire teslimiyetini şekillendirir. Bu hadis, dünyevi işlerde adaletten ayrılmamanın ve Allah'ın tasarruf alanına müdahale etmekten kaçınmanın önemini vurgular. Bu ismi idrak eden kul, elindeki imkânların azlığında ümitsizliğe kapılmaz, bolluğunda ise şımarmaz; her iki durumun da bir imtihan olduğunu bilir. Tasavvufta ise "kabz", kulun mânevî bir sıkıntı ve iç daralması yaşadığı hâli, "bast" ise mânevî bir ferahlık ve genişlik hâlini ifade eder. Bu iki hâl, sâlikin mânevî yolculuğunda tecrübe ettiği korku (havf) ve ümit (recâ) makamlarına benzetilir ve manevi olgunlaşmanın bir parçası olarak görülür.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Kâbız" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 137 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
Kitapta bu isme ayrılan bölüm kısadır (başlık, kısa anlam ve dörtlük); tamamı kitapta okunabilir.
Cilt 1 kitabının tamamını okuFüsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Kâbız
Mevlânâ, Kâbız ismini neredeyse her zaman zıddı Bâsıt (açan, genişleten) ile çift olarak işler; Konuk'un şerhi bu çiftin âlemi nasıl daralma ile genişleme, gam ile neşe arasında durmadan salladığını açar.
Kâbız: her şeyi kabzasında tutan.
"Kabz" hem tutmak hem daraltmaktır; Hak bir şeyi kabzasına aldığında onu hem elinde tutar hem daraltır. Âlemin elinde durması, Kâbız'ın onu bırakmamasıdır.
Kâbız ile Bâsıt: birbirine zıt iki isim.
Bu zıtlık âlemde durmaksızın görünür — isimlerin hükmü hiç tatil olmaz, hiç durmaz. Cilt 12 bunu âlemdeki iyilik-kötülük ikiliğine bağlar: esmâ Kâbız ve Bâsıt, Mâni' ve Mu'tî gibi "mütekâbil ve mütezâdd" (karşılıklı ve zıt) olduğu için, "bu âlem-i mezâhirde dahi zıdların vücûdu zâhir oldu ve iyiler ve kötüler peydâ oldu." Âlemdeki zıtlıkların kökü, esmânın zıt çiftler hâlinde tecellîsidir.
Gam Kâbız'dan, neşe Bâsıt'tandır.
Kâbız dalgası: a'yân-ı sâbitenin kaynağı.
İnsân-ı kâmilin zuhûr ve gizlenişi. Cilt 3, Kâbız-Bâsıt çiftini insân-ı kâmilin hâline bağlar: "İnsân-ı kâmil cemî'-i esmâ-i ilâhiyyenin mazharı olduğundan, onların bu zuhûr ve ihticâb halleri, Hakk'ın Bâsıt ve Kâbız ve Mu'tî ve Mâni' isimleri iktizâsındandır." Demek kâmilin bazen açılması (zuhûr), bazen perdelenmesi (ihticâb) bile bu iki ismin gereğidir; Bâsıt onu açar, Kâbız perdeler. Kemâl, bu iki hâlin ikisini de Hak'tan bilmektir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Kâbız
Bu isim Füsûs derslerinde müstakil bir başlık olarak işlenmez; el-Kâbız'ın asıl yeri Mesnevî ve Terzibaba külliyatındadır. Yalnız şu kadarını söylemek gerekir: İbn Arabî'nin zıt esmâ tasnifinde Kâbız, varlığı tutan ve geri çeken isimler arasında, Bâsıt'ın tam karşısında durur.
Terzibaba Külliyatında el-Kâbız
Terzibaba külliyatı, Kâbız-Bâsıt çiftini günlük hâle ve sâlikin tavrına indirir.
Kâbız ve Bâsıt, "Allah'a kaçınız" emrinin sebebidir. Zâriyât Sûresi dersi, bu çiftin neden ıstırap doğurduğunu açar:
"Dünyâ efâl-i Hakk'ın tecellîgâhıdır; ve ef'âlin menşe'i esmâdır ve esmâ ise Dârr ve Nâfi', ve Kâbız ve Bâsıt, ve Kahhâr ve Rahmân, ve Mâni' ve Mu'tî gibi mütekâbildir; ve âsâr ve ahkâm-ı esmânın zuhûru aslâ ta'tîl kabûl etmez. Binâenaleyh bu âsâr ve ahkâma nazar edip, onların içinde çırpınanlar dâimâ elem ve mihnet içindedirler." (Zâriyât Sûresi)
Demek insan, Kâbız ve Bâsıt'ın eserlerine — yani başına gelen daralma ve genişlemeye — takılıp kalırsa, hep elem ve mihnet içinde çırpınır. Çünkü bu iki isim durmaz, sırayla tutar ve bırakır. "Allah'a kaçınız" (Zâriyât, 51/50) emri tam bu yüzdendir: eserlere değil, eserin sahibine kaçmak. Sıkıntıyı Kâbız'dan, ferahlığı Bâsıt'tan bilen, ikisinin de tek Müsemmâ'dan geldiğini görür ve çırpınmaktan kurtulur.
Kabz hâlinde zikri bırakmamak. Bir Sâlikin Seyr Yolu hikâyesi, bu çift karşısında sâlikin tavrını koyar:
"Rüyalarınızı hatırlamamak sizi kaygılandırmasın. el-Kâbız ve el-Bâsıt ism-i şeriflerinin hükmü cümle âlemde yansır. Yerler, gökler bundan nasibini alır. Biz de nasibimizi alırız. Önemli olan zikrinizin ve virdinizin daim olması ve aksamamasıdır." (Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi, Cilt 1)
Demek sâlikin bazen açık bazen kapalı oluşu — rüya görmesi yahut görmemesi, gönlünün ferah yahut dar olması — Kâbız ve Bâsıt'ın âlemdeki nöbetidir; yerler gökler bile bu nöbetten nasibini alır. Sâlike düşen, kabz hâlinde paniğe kapılmak değil, hâl ne olursa olsun zikrini ve virdini aksatmadan sürdürmektir. Daralma geçicidir; daimî olması gereken ameldir.
Değerlendirme
Mesnevî, Kâbız'ı her şeyi kudret eliyle kavrayan isim olarak koyar; gam ondan, neşe Bâsıt'tandır, ve kul bu iki tepe arasında durmadan sallanır; varlıkların ezelî asılları bile Kâbız dalgasında birer dalgadır, kâmilin zuhûr ve gizlenişi bile bu çiftin gereğidir. Terzibaba külliyatı ise işi sâlikin hâline indirir: eserlere takılan elem içinde çırpınır, "Allah'a kaçan" kurtulur; kabz hâlinde de zikir bırakılmaz. Hepsinin ortak hükmü şudur: Kâbız bir mahrumiyet değil, Hakk'ın âlemi ve gönlü tutan, daraltan eli; Bâsıt'ın açtığını O kabzeder, O kabzettiğini Bâsıt açar — ikisi de tek Müsemmâ'nın tecellîsidir, ve kemâl daralmayı da genişlemeyi de O'ndan bilmektir. Bu ismi celal-ve-cemal, ayan-i-sabite ile birlikte; açan karşılığını ise el-Bâsıt ile okumak gerekir.