Alîm

Mesnevî-i Şerîf'te el-Alîm

Mevlânâ, Alîm ismini bir bilgi sıfatından çıkarıp Hakk'ın her şeyi kuşatan ilmine, oradan da kâmilin ilmine taşır. Konuk'un şerhinde Alîm, hem âlemi yöneten hikmetin teminâtı, hem kulun zâhir ve bâtınını saran bir nazardır.

Kâmil, Alîm ismine mazhar olunca ilmi halkı kuşatır. Şerhin en yüksek teması, Alîm isminin İnsân-ı Kâmilde zuhûrudur.

Alîm ile Hakîm, şerrin halk edilişini da kuşatır. Cilt 10, kelâmî bir tartışmayı Alîm ismiyle çözer. Bir fırka “Kul kendi fiilini yaratır ve şerri yaratan bizim nefsimiz ve şeytandır, Hakk'ın onda medhali yoktur. Kötü şeyleri yaratmak Allah'ın şânına yakışmaz, zîrâ Allah Alîm ve Hakîm'dir” der. Şerh bunu reddeder: "Allah Alîm'dir ve Hakîm'dir fakat âcizdir, kudreti her şeye taalluk etmez" demek olur ve “her şeyi yaratıcıdır” âyetine aykırı düşer. Demek Alîm ismi, hayrı da şerri de bilen ve yerli yerine koyan bir kuşatmadır; şerri ilâhî ilmin dışına atmak, Hakk'a acz isnâdıdır.

Alîm ve Habîr, kulun gizlisini de bilir. Cilt 10, bu ismi gizli amellerin bilinmesine bağlar: "Hak Teâlâ, kullarının ahvâl-i zâhire ve bâtınelerine karşı Alîm ve Habîr ve Semî' olduğundan, gammâzlar, fiillerinin Hakk'a karşı müessir olamamasından dolayı me'yûs olurlar." Hak hem açığı hem gizliyi bildiği için, kötülük gizlice O'na işlemez.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Alîm

İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Alîm, "ümmehât-ı esmâ" (ana isimler) arasında, sıfat-isim-zât silsilesinin temel bir halkasıdır. Onun derslerinde Alîm, ilim sıfatından doğan ve Hayy isminin kuşatması altında duran bir zât ismidir.

Sıfat ismin menşeidir; Alîm, ilim sıfatından doğar. Fusûs Mukaddimesi, isimlerin nasıl kurulduğunu açar:

sıfat ismin menşeidir; zîrâ bir şeyde sıfat olmazsa, bir isim ile tevsîm olunmaz. Meselâ kendisinde sıfat-ı hayât olmayan bir şeye “hayy” ismi [m/18] ve sıfat-ı ilim bulunmayan kimseye de “alîm ve âlim” ismi verilmez. Zât sıfat ile ve sıfat isim ile zâhir olduğundan, isim sıfatın ve sıfat zâtın zâhiri; ve zât sıfatın ve sıfat da ismin bâtını olur.

Demek Alîm ismi, ilim sıfatından doğar; ilim olmadan o isim konmaz. İsim sıfatın görünür yüzü, sıfat zâtın görünür yüzüdür — Alîm, zâttaki ilmin dışa vuran adıdır.

Hayy ismi Alîm'i kuşatır. Kelime-i Îseviyye ile Kelime-i Şîsiyye, Alîm'i bir hiyerarşiye yerleştirir: "Esmâ-i külliyyeden 'Hayy' ismi, Alîm, Semî', Basîr, Mürîd, Kadîr… isimlerine nisbeten daha vâsi'dir; zîrâ sıfat-ı hayât, ilim, sem', basar… sıfatlarını muhîttir." Demek Alîm, esmâ-i zâtiyyenin (Hayy, Alîm, Semî', Basîr, Mürîd, Kadîr) bir ferdidir; fakat hepsinin temelinde Hayy vardır — diri olmayanın ilmi olmaz. Bu yüzden Alîm, hayâtın içinden çıkan bir isimdir.

Terzibaba Külliyatında el-Alîm

Terzibaba, Alîm ismini iki yöne işler: ismin esmâ mertebesinden zuhûru, ve fâilin kendi fiilini kendi zuhûr mahallinde bilmesi sırrı.

Hallâk ile Alîm: her an halk eden ve bildiğini halk eden. Hicr Sûresi şerhi, bu iki ismi yan yana okur: "'Hallâk' her an yeni bir tecellî ve zuhûr hâlinde olmaya işâret eder. 'Alîm' esmâsı ise her şeyi bilen, ilmi sonsuz olan ma'nâsındadır." Hak her an halk ederken, halk ettiğini bilerek halk eder; Câsiye Sûresi aynı sırrı bir âyetle koyar: “Onları ilk defa var eden diriltecektir; O, her yaratılmışı hakkıyla bilendir” (Yâsîn, 36/79).

Alîm, fâilin kendi fiilini kendinde bilmesidir. Mü'minûn Sûresi şerhi, bu ismi inceltir: "Doğrusu ben, sizin yaptığınız şeyleri tamâmen bilirim): Bu "bilme", dışarıdan bir gözlemcinin bilmesi değildir. Bu, fiilin gerçek fâili'nin, kendi fiilini kendi zuhûr mahalli olan kulda bilmesidir." Demek Alîm'in bilmesi, uzaktan bir seyir değil; Hak, kuldan zuhûra çıkan fiili, kendi fiili olarak, kendi zuhûr yerinde bilir.

İlmin çokluğu mertebe yükseltmez. Terzi Baba (Cilt 1), beşerî "âlim" ile ilâhî "Alîm"i keskin biçimde ayırır: "Alîm ne kadar alîm olursa olsun, ilmi fazlalığı sathi genişlemedir, yani mertebesi yükselmez sadece sathıyatı genişler. Mertebesi yine aynen mülk âlemi içindedir. Ayağı toprağa basmakta, gök ehli olamamaktadır." Bilgi yığmak yatay bir genişlemedir; mertebe yükselten şey, Alîm ismine mazhar olmaktır, ilim toplamak değil.

Değerlendirme

Üç kaynak Alîm'i her şeyi bilen ilâhî ilim ekseninde birleştirir. Mesnevî, Alîm'i hem âlemin hikmetini teminat altına alan (Alîm ve Hakîm, şerri de bilir), hem kulun zâhir ve bâtınını kuşatan, hem de kâmilin nazarında zuhûr eden isim olarak açar. Füsûs, Alîm'i ilim sıfatından doğan bir zât ismi sayar; Hayy isminin kuşatması altında, esmâ-i zâtiyyenin bir ferdi olarak yerleştirir. Terzibaba külliyatı ise Alîm'i esmâ mertebesinde fiilen yaşanan bir hakîkat ve fâilin kendi fiilini kendinde bilmesi diye okur; beşerî bilgi yığmanın mertebe yükseltmediğini söyler. Hepsinin ortak hükmü şudur: Alîm yalnız "çok bilen" değil, her şeyi — açığı ve gizliyi, hayrı ve şerri — ezelî ve sonsuz biçimde, kendi zuhûr yerinde bilen bir zât ismidir.