Esmâ 59
الْمُبْدِئ
Mübdî
MÜBDİ'dir her şeyin kaynağı ondan,Yoktur başka gelenler daha sondan,Haber aldınsa hemen bundan,Her şeyin kaynağı MÜBDİ'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Varlıkları Modelsiz ve İlk Defa Yaratan
Mânâ. el-Mübdi', Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "modeli ve örneği olmaksızın varlıkları ilk defa yaratan" demektir. Bu isim, genellikle "yaratmayı tekrarlayan" anlamındaki el-Muîd ismiyle birlikte anılır. Râgıb el-İsfahânî, mübdi' ve muîd isimlerini "nesne ve olayların başlangıç ve bitiminde sebep fonksiyonu icra eden varlık" olarak tanımlar; bu yoruma göre bitim, aslında yeni bir varoluşun başlangıcıdır.
Etimoloji. İsim, Arapça ب-د-ء (b-d-e) kökünden gelir. Bu kök, sözlükte "bir işe başlamak, bir işi diğerlerinden önce yapmak; yaratmak" gibi anlamlara sahiptir. el-Mübdi', bu kökün "yaratmak" anlamındaki "ibdâ'" masdarından türeyen bir ism-i fâildir (etken sıfat-fiil).
Kur'an-ı Kerîm'de el-Mübdi'. el-Mübdi' ismi, bu şekliyle Kur'an-ı Kerîm'de geçmemektedir. Ancak ismin kökünü oluşturan "bed'" ve "ibdâ'" kavramları, fiil formlarında on bir âyette Allah'a nispet edilir. Bu âyetlerin çoğunda, "ilk yaratma" (bed') kavramı, "tekrar yaratma" (iâde) kavramıyla birlikte kullanılır. Bu âyetler genellikle Allah'ın varlığını, birliğini, evreni yoktan var edip yönettiğini ve insanı ölümden sonra tekrar dirilteceğini vurgulayan bağlamlarda yer alır. Örneğin, Rûm sûresinin 27. âyetinde "Yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu tekrar eden yalnızca O’dur. Bu O’nun için pek kolaydır" buyrulur.
Anlamca yakın isimler. Bâri', Hâlık, Muhyî, Bâis.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Mübdi' ismi, Allah'ın yaratıcılığının eşsiz ve benzersiz olduğunu, O'nun bir şeyi var etmek için herhangi bir modele veya öncü bir örneğe ihtiyaç duymadığını ifade eder. Bu isim, el-Muîd (tekrar yaratan) ile birlikte düşünülerek hem kâinatın ilk yaratılışını hem de âhiret hayatı için yeniden diriltilişi kapsar. İmam Mâtürîdî, bu iki ismin tecellisinin sadece ilk yaratılış ve kıyametle sınırlı olmadığını, aynı zamanda tabiatta sürekli devam eden yaratma ve yok etme döngüsünü de ifade ettiğini belirtir. Dolayısıyla ilâhî yaratma, her an devam eden dinamik bir süreçtir.
Bu ismi idrak eden mü'min, evrendeki her şeyin Allah'ın "ibdâ'" (ilk yaratma) sanatının bir eseri olduğunu anlar. Aynı zamanda, kendisini ilk defa yaratan kudretin, ölümden sonra tekrar yaratmaya da (iâde) kesin olarak muktedir olduğuna iman eder. Bu inanç, hayatın fâni olduğu ve asıl yurdun âhiret olduğu bilincini pekiştirir. Nitekim bir kudsî hadiste, insanın yeniden dirilişi inkâr etmesine karşılık Allah Teâlâ, "Yaratmayı ilkin gerçekleştirmek, onu tekrar etmekten daha zordur" (insan algısına göre) buyurarak bu hakikati vurgular. Kul, el-Mübdi' isminin tecellisiyle kendisine lütfedilen nimetlerin sürekli yenilendiğini fark eder ve O'na şükre yönelir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Mübdi'" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 212 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-MÜBDİ'
Her şeyi örneksiz yaratan, bedi'i icap eden de odur. Cenâb-ı Hak, Efendimiz'e, "Habibim evvela kendi kitabını oku, bugün için bu sana yeter" buyurdu. Yani "ötede, beride ne arıyorsun" demek istedi. Onun gibi biz de insan sûretinin, vücudunun, ma’neviyatının en iyi ve uygun düşünülüp, hesaplanmış olarak yaratıldığında hata bulamayız. Görmek ve işitmek gibi en nazik azaları ikişer adet yaratmıştır. Fakat görünüşte bu ikiliğe bakmayın, birbirinden farklı olarak işitmezler, görüş ve işitiş birdir.
Tek el ile olsak ne yapardık? Tek ayak olarak, herkesin zıplayarak yürüdüğünü bir tasavvur ediniz. Arkamızda da gözlerimiz olsaydı, bir akıl hangi tarafı kumanda etsin… Deli gibi birşey olurdu insan… Milyonlarca senelik tekamülün sonunda taş ve toprak şu insan şeklini almıştır. Bundan başka gireceğimiz şekil yoktur.
Olsa olsa su'istimallerle yıpranan kimselerin çocukları hem cılız, hem de kısa olur. Dimağları yorulmadan köylerde, kırlarda yaşayanlar ve bilhassa cahiller, hissizler iri yapılı olurlar. İri kemikli olurlar. Hassas insanlar da küçülmekte olan bir neslin devamı olmaktan kurtulamazlar. Vücudların simaların da bir ilmi vardır. Geniş omuzlular, kuvvetli; sivri omuzlular, sefih; ablak çehreler, saf ve dürüst; uzun yüzlüler zeki ve kurnaz olurlar. Hatta burunların vaziyeti bile insana şaşmaz malumat verir. Fakir Osmanlı Padişahlarında olduğu gibi kavisli yani orta taraf kemikli burun sahipleri kibirli, haris ve kahredici, kinci olurlar. Ufak ve mütenâsip burunlarda kin vardır. Burnun ortasındaki kemik biraz sağa, sola eğimli ise, her şeye uyan, samimî, iyi huylu kimselerdir.
Yani insan ufak çapta olan fakat kâinatı kavrayan bîr ruh ve âlemleri vücudunda toplanmış bir hülasadır.
İşte eşi, misli, benzeri olmayan Allah'ımız böyle bir ilâhtır. Rabb-dır. Sayılması icap eden şeyleri, kendilerine saydırır, başkasına değil.
MÜBDİ' dir her şeyin kaynağı ondan,
Yoktur başka gelenler daha sondan,
Haber aldınsa hemen bundan,
Her şeyin kaynağı MÜBDİ'dir ancak.
Yoktur başka gelenler daha sondan,
Haber aldınsa hemen bundan,
Her şeyin kaynağı MÜBDİ'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Mübdi'
Mevlânâ, Mübdi' ismini halk edişin en saf hâli olarak işler: örneksiz, dayanaksız, âletsiz var etmek. Konuk'un şerhi bu ismi hem âlemin yokluktan çıkışına, hem de o çıkışın her an yenilenişine bağlar.
Asılsız, örneksiz fer'i çıkaran isim. Şerhin merkez teması, ibdâ'ın (örneksiz îcâd) kendisidir.
Cemâl isimlerinin kadehinden biri. Cilt 9, Mübdi'i bir cemâl öbeği içinde sayar: ruhlara "Elestü bi-rabbiküm" diye hitâb eden Hak, yeryüzüne Mübdi', Musavvir, Bedî' ve Fettâh gibi esmâ-i cemâliyyesi ile tecellî eder. Çorak toprağı dirilten, ona sûret veren bu cemâl isimleridir; Mübdi' bu öbeğin ilkidir — önce var eder, sonra Musavvir şekil verir, Bedî' benzersiz kılar. Cilt 9 bu isimleri birer kadehe benzetir: "kenz-i mahfî olan cemâl-i ilâhî" o kadehlerden toprağa dökülür; gördüğümüz âlem, o gizli güzelliğin kadehlerinden taşan bir damladır.
Âlemin her an var ve yok oluşu. Cilt 8, Mübdi'in halk edişini tek seferlik bir iş değil, sürekli bir yenilenme sayar: "Âlem-i şehâdet, esmâ-i ilâhiyye muktezâsından olarak ale'd-devâm mevcûd ve ma'dûm olur." Bir cennet ehli "her zaman yeni bir sûret ve yeni bir cemâl" gördüğü için bıkkınlık duymaz; çünkü bıkmak, aynı şeyi tekrar görmekten doğar. Mübdi' her an örneksiz yeni bir zuhûr çıkardığı için, varlık hiç eskimez — her ân yeni bir ibdâ'dır.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Mübdi'
İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Mübdi', varlığı zuhûra çıkaran isimler arasında sayılır; fakat Terzibaba'nın Füsûs derslerinde asıl ağırlık, kulun kendi Mübdi'ini tanımasına — "marifet-i Mübdi"ye verilir.
Marifet-i Mübdi' — kaynağını bilmek. Füsûs derslerinin asıl üzerinde durduğu tema, rûhun kendisini var edeni tanımasıdır. Fusûs Mukaddimesi bu bilgiyi üçe ayırır:
Fasl Hakikat-ı Âdem ve Havva Malum olsun ki Vücut Hakikat-ı İnsaniye olan Mertebe-i Vahidiyetten Mertebe-i Ruh’a tenezzül ettiği vakit üç marifet hasıl oldu ki birisi Marifet-i Nefs, yani kendi zatını ve hakikatini bilmek diğeri Marifet-i Mübdi yani kendisinin mücidini bilmek, üçüncüsü Mucidine karşı fakr ve ihtiyacını bilmektir.
Demek rûh, dünyâya inerken üç bilgiyle iner: kendini bilmek, kendini var edeni (Mübdi') bilmek, ve o var edene muhtaç olduğunu bilmek. Marifet-i Mübdi', "nereden geldiğini, başlangıcını bilmek"tir. Kelime-i Âdemiyye aynı sırayı koyar: önce nefsini tanı, sonra "kendini meydana getireni" tanı, sonra ona fakrını anla. Mübdi'i tanımak, varlığının bir kökü olduğunu ve o köke muhtaç olduğunu kabûl etmektir.
Terzibaba Külliyatında el-Mübdi'
Terzibaba, Mübdi'i hem rûhun kaynağını tanıması, hem de varlığın kesintisiz yenilenmesi olarak işler; "marifet-i Mübdi"yi sülûkün temel bilgisi sayar.
Her şeyin kaynağı, başkası yok. Necdet Divânı, ismin özünü bir mısra ile koyar:
"MÜBDİ'dir her şeyin kaynağı ondan, yoktur başka gelenler daha sondan... Her şeyin kaynağı MÜBDİ'dir ancak." (Necdet Divânı)
Divân, Mübdi'i hemen Muîd ve Muhyî ile birlikte anar: Mübdi' ilk kaynak, Muîd varlığı sürekli yenileyen, Muhyî hayat veren. Demek var etmek tek bir an değil; Mübdi'in çıkardığını Muîd durmadan tâzeler. Vahiy ve Cebrâîl dersi bu üç marifeti en sade diliyle özetler: "Marifet-i nefs: kendini tanıma. Marifet-i Mübdi': kaynağını bilmek. Kendini var edene fakr ve ihtiyâcını bilmek."
Değerlendirme
Üç kaynak Mübdi'i iki yüzüyle birleştirir: âlemi örneksiz var eden isim, ve kulun tanıması gereken kaynak. Mesnevî onu asılsız-dayanaksız-âletsiz var eden cemâl ismi olarak açar; Musavvir ve Bedî' ile bir öbekte sayar; halk edişi tek seferlik değil, âlemin her an mevcûd ve ma'dûm oluşuyla yenilenen bir iş kılar. Füsûs ve Terzibaba külliyatı ise ağırlığı "marifet-i Mübdi"ye verir: rûh dünyâya inerken kendini bilmek, kaynağını (Mübdi') bilmek ve o kaynağa muhtaç olduğunu bilmek üzere üç marifetle iner; Mübdi'i tanımak, kendi aczini idrâk edip varlığının O'ndan olduğunu görmektir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Mübdi' her şeyin örneksiz çıktığı tek kaynaktır; o kaynağı tanımak, varlığının bir başlangıcı ve sürekli muhtaç olduğu bir asıl bulunduğunu kabûl etmektir. Bu ismi varlığı yenileyen muid ve hayat veren muhyi ile birlikte; sûret veren yönünü ise el-Musavvir ile okumak gerekir.