Esmâ 02
الرَّحْمٰن
Rahmân
RAHMAN'dırki rahmeti başka,Alemde ne varki rahmetinden başka,Bunları anladığında geçersin aşka,Cümleyi koşturan RAHMAN'dır ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Sonsuz Merhametiyle Lütuf ve İhsanda Bulunan
Mânâ. er-Rahmân, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup “şefkat ve merhamet eden, acıyan” demektir. Kelimenin kökünde bulunan “yufka yürekli olmak, birinin üzüntüsüne ortak olmak” gibi beşerî ve duygusal unsurlar, Allah’a nispet edildiğinde arındırılır. Bu bağlamda er-Rahmân, “sonsuz merhametiyle varlıklara karşılıksız ve sürekli olarak lütuf ve ihsanda bulunan” şeklinde tanımlanır. Bu isim, Allah’ın rahmetinin enginliğini ve sürekliliğini ifade eder.
Etimoloji. İsim, Arapça ر-ح-م (r-ḥ-m) kökünden gelen ve “merhamet etmek, severek ve acıyarak korumak” anlamındaki rahmet (ruhm, merhamet) mastarına dayanır. Âlimlerin büyük çoğunluğu, ismin bu kökten türediğini ve Arapça olduğunu kabul eder. Bazı müsteşriklerin kelimenin İbrânîce kökenli olduğu yönündeki iddiaları, Arapça ile İbrânîce arasındaki bilinen köken birliğine bağlanmış ve genel kabul görmemiştir. Câhiliye döneminde tevhid inancı çerçevesinde kullanılması da ilâhî dinlerin ortak tevhid ilkesiyle açıklanmıştır.
Rahmân ve Rahîm Nüansı. Kur'an'da sıkça birlikte geçen bu iki isim arasında ince anlam farkları bulunur. Yaygın görüşe göre er-Rahmân, dünya hayatında mümin-kâfir ayırt etmeksizin bütün varlıkları kuşatan genel ve engin rahmeti; er-Rahîm ise âhiret hayatında yalnızca müminlere yönelik özel rahmeti ifade eder. Hattâbî bu farkı, “Rahmân, sadece Allah’a özgü olması yönüyle hususi, anlamı (herkesi kapsaması) yönüyle umumidir. Rahîm ise Allah’tan başkası için de kullanılabilmesi yönüyle umumi, anlamı (müminlere has olması) yönüyle hususidir” şeklinde formüle eder. Bazı âlimler ise iki isim arasında mâna farkı olmadığını, her birinin diğerinden daha yoğun bir şefkat (rikkat) ifade ettiğini belirtir. Dilbilimsel olarak er-Rahmân, Allah lafzı gibi zâtî bir isim konumundayken; er-Rahîm, daha çok sıfat özelliği taşır.
Kur'an-ı Kerîm'de er-Rahmân. Rahmet kavramı Kur'an'da çok geniş bir yer tutar. “Rahmân” ismi Allah’a nispetle 57 yerde geçer. “Rahîm” ismi ise 114 defa zikredilir. Ayrıca rahmet kavramı fiil kalıplarında 119, isim olarak 90’dan fazla yerde kullanılır. er-Rahmân ismi, altı âyette Rahîm ismiyle birlikte gelir. Müslümanların temel zikri olan Besmele’de (“Allâhi’r-rahmâni’r-rahîm”) Allah lafzının sıfatı olarak yer alır. Kur'an'da Allah’a dua ederken “Allah” veya “Rahmân” isimlerinden herhangi biriyle O’na yönelinebileceği belirtilir (İsrâ 17/110). Meryem sûresinde “Allah” lafzı sadece iki defa geçerken “Rahmân” isminin on altı defa tekrarlanması, bu ismin insan gönlünü Allah’a yaklaştıran kuşatıcı yönüne işaret eder. Âlimler, “er-Rahmân” isminin Allah’a has olduğu ve O’ndan başkası için kullanılamayacağı konusunda ittifak etmiştir.
Anlamca yakın isimler. Latîf, Raûf, Vedûd, Velî.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Allah’ın rahmeti, insanın akıl ve duygu sınırlarını aşan bir kapsama sahiptir. Gazzâlî’ye göre, hastalık, fakirlik ve musibetler gibi insan açısından “şer” görünen olayların her birinin içinde bir hayır gizlidir; kangren olmuş bir organın bedenin selameti için kesilmesi gibi, dolaylı şer, daha büyük bir hayra hizmet eder. Bu ismi idrak eden kulun alacağı nasip de bu çerçevede şekillenir. Gazzâlî’ye göre er-Rahmân isminin tecellisi, günahkârlara hakaretle değil merhametle bakmak, her günahı bir musibet kabul edip onu ortadan kaldırmak için şefkatle çaba göstermektir. er-Rahîm isminin yansıması ise, fakir ve muhtaçların ihtiyacını gidermeye çalışmak; buna gücü yetmiyorsa onların üzüntüsünü paylaşarak ve dua ederek yanlarında olmaktır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Rahmân" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 89 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
ER-RAHMÂN
Allah; mü'min veya kafir bütün yarattıklarına rahmet edicidir.
İnsan şeklinin zuhura gelmesi için milyonlarca sene kainat elbirliği ile çalışmıştır. Mahlukat içinde idrak kabiliyetini kazanan insandan başka bir diğer tekamül şekli yoktur. Vücud tekâmülü bu merhalede son bulmuştur. Ruhun tekâmülü ise yine aramızda yaşayan insan şeklindeki kardeşlerimizde gizlidir. Onların mertebesine varmayınca kıymetlerimizi takdir edemeyiz. Bütün ruhî mertebeler de o kâmil insânda son bulur. Bunlara veli derler. Hakka yaklaşmak hususunda olan fazilet mertebelerinin ise sonu yoktur.
Akıl, fikir gibi ma’nevî lûtuflar ve bütün organların çalışma tarzları ona sırdaş ve mevalidden aynı müsavat derecesinde istitifade edebilmeleri temin edilmiş olup bu konuda Hıristiyanların, İslâmlardan farkları yoktur. Hatta maddî ve ma’nevî rızık kapıları onlara da açıktır. Mevcudatın, hayat-ı tabiîyesi iktizasınca neşv-ü nema ve tekâmülü, Rahmân'ın tecellisidir.
RAHMÂN' dır ki rahmeti başka,
Âlemde ne var ki rahmetinden başka,
Bunları anladığında geçersin aşka,
Cümleyi koşturan RAHMÂN'dır ancak.
Âlemde ne var ki rahmetinden başka,
Bunları anladığında geçersin aşka,
Cümleyi koşturan RAHMÂN'dır ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te er-Rahmân
Mesnevî şerhlerinde er-Rahmân, “Allah” ismi gibi isimlerin imamı, yani önderi olarak nitelendirilir. Cenâb-ı Hakk’ın, Zât’ına mahsus isimlerini kendi ilminde izhâr etmesi “zâtî genel rahmet” (rahmet-i âmme-i zâtiyye), bu ilimdeki suretleri kevn âleminde, yani varlık dünyasında ortaya çıkarması ise “sıfatî genel rahmet” (rahmet-i âmme-i sıfatiyye) olarak açıklanır.
Ma'lum olsun ki, "Rahmân", "Allah" ismi gibi imâm-ı esmâdır. Nitekim âyet-i kerimede قل ادعوا الله او ادعوا الرحمن (İsrâ, 17/110) ya'ni "Ey Resûl'üm de ki: Rabb'inizi Allah, yahud Rahmân ismi ile çağırın" buyrulur.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Ayrıca, Peygamber Efendimiz’e Kur’ân’ın doğrudan Rahmân olan Hakk Teâlâ tarafından öğretilmesi, nadir bir istisna olarak görülür. Şerhte bunun sebebinin, Efendimiz’in cismanî sıfatlarının ruhanî sıfatlara dönüşmüş olması olduğu belirtilir.
Füsûsu'l-Hikem'de er-Rahmân
Kelime-i Şîsiyye şerhinde er-Rahmân isminin, diğer ilâhî isimler karşısındaki üstünlüğü ve kuşatıcılığı bir şefaat temsiliyle anlatılır. Buna göre, Müntakim (intikam alan) ve Kahhâr (kahreden) gibi isimlerin tecellîsi şiddetli olduğunda, Raûf ve Rahîm gibi isimlerin şefaatleri yetersiz kalır. İşte bu noktada er-Rahmân ismi devreye girerek o tecellîleri sükûnete erdirir.
Meselâ Müntakim ve Kahhâr isimlerinin intikām ve kahrı hafif olduğu vakit, Raûf ve Rahîm isimlerinin şefâati ile sâkin olur. Fakat onların intikām ve kahrı şedîd olunca, bu isimlerin şefâatini kabûl etmezler; ve bu isimler, onların şiddetine mukavemet edemezler. İşte bu vakit ism-i Rahmân şefâat eder; ve bu isimlerin zuhûru zâil ve bâtın olur.
— Kelime-i Şîsiyye
Bu durum, er-Rahmân isminin saltanatının bütün isimler üzerinde zâhir olduğunu gösterir. Nitekim şerhte, bütün varlıkların başlangıçta O’nun cömertliğiyle yokluk karanlığından kurtulduğu gibi, sonda da belâya uğrayanların O’nun şefaatiyle azap zilletinden kurtulacağı ifade edilir.
Füsûs şerhlerinde er-Rahmân, “Allah” ismi gibi câmi, yani bütün isimleri kendinde toplayan bir isim olarak geçer. Bütün ilâhî isimlerin, er-Rahmân isminin hakikati olan “ayn-ı vâhide”ye, yani Tek ve Biricik Öz’e döndüğü belirtilir. Bu sebeple Hakk’ın rahmetinin her şeyi kuşatması, en başta ilâhî isimlerin kendilerini de kapsaması anlamına gelir.
Terzibaba Külliyatında er-Rahmân
Terzibaba’nın eserlerinde er-Rahmân ismi, varlığın ortaya çıkışıyla doğrudan ilişkilendirilir. Bu yoruma göre Kur’ân, Zât’ı temsil eder. Rahmân ismi, Zât’tan ne yapacağını talim etmiş, yani öğrenmiş ve bu ilimle insanı varlık sahasına çıkarmıştır. Bu açıdan âlemdeki ilk talebenin Rahmâniyet olduğu söylenir.
Evliyaullah’tan bir zat diyor ki “Allah’ın ilk emri odur ki kendi Rahmaniyetinden onlara vücut verdi” Allah’ın rahmeti Rahmân ismiyle bütün varlıklara vücut verdi, İnsânlar bu yüzden Rahmân’ın en büyük şansına sahipler çünkü “ErRahman;â Allemel Kur'ân; Halekal İnsan; Allemehül beyan;” (Rahman,55/1.2.3.4. Âyetler) yani “Kûr’ân Rahmân’a Rahmâniyyeti talim ettirdi” çünkü Kûr’ân Zât’tır, Kûr’ân’ı Rahmân talim etti, yani Rahmân Zât’ı talim etti, Zât’ın ne olduğunu idrak etti ve oradan aldığı ilimle insânın varlığını kıvamıyla ortaya getirdi ve insân’a kendi öğrendiklerini öğretmeyi de hâlketti.
— Fâtiha Sûresi
İsimler arasındaki mertebe ilişkisi de eserlerde yer bulur. “Allah” isminin Zât’a delâlet etmesi sebebiyle en kapsamlı isim olduğu, “Rahmân” isminin ise ondan sonra geldiği belirtilir.
Ayrıca er-Rahmân tecellîsinin, bir sonraki mertebe olan er-Rahîm tecellîsinin sırrına ulaşmak için bir zemin hazırladığı ifade edilir. İnsan vücudunda kemâle eren Rahmân tecellîsi, yerini Rahîm tecellîsine bırakır.
Değerlendirme
Er-Rahmân ismi, kaynaklarda “Allah” lafzından sonra en kuşatıcı isim olarak geçer. Hem Mesnevî şerhinde hem de Füsûs şerhlerinde onun “isimlerin imamı” veya “câmi isim” olduğu vurgulanır.
Varlığın ve insanın ortaya çıkışı da er-Rahmân isminin tecellîsine bağlanır.