Rahîm

Mesnevî-i Şerîf'te er-Rahîm

Mesnevî şerhlerinde er-Rahîm ismi, Hakk'ın kullarına olan merhametinin bir delili olarak ele alınır. Cilt 10'daki bir şerhte, kullarına karşı Rahîm olan Cenâb-ı Hakk'ın, onları bir şeye zorlayıp sonra da o şeyden dolayı cezalandırmasının akla ve mantığa sığmayacağı ifade edilir.

Kullarına rahîm olan Hak Teâlâ böyle bir kulunu cebren kâfir yapsın, sonra da "Niçin kâfir oldun?" diye de gazab etsin! Bu akıl ve mantığa sığar bir şey değildir. Hak Teâlâ kulların yapmadığı böyle çirkin ve kötü işi yapar mı?

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Cilt 13'teki bir şerhte ise er-Rahîm isminin tecellîsi, zıt isimlerin hükümlerini kendinde toplayan insân-ı kâmil'in bir vasfı olarak geçer. İnsân-ı kâmil, bir yandan Hakk'ın "Mümît" (öldüren) isminin tecellîsiyle öldürücü olurken, diğer yandan "Raûf" ve "Rahîm" isimlerinin gereği olarak halka acır ve merhamet eder.

Ve eğer bir ârifte böyle zid ve mütekābil esmâ-i ilâhiyye ahkâmı ve âsârı zâhir olmazsa, o ârif cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olmuş bir küll değildir. Cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olan insân-ı kâmil, halkın "Mümît” isminin îcâbıyla hem öldürücüsü ve hem de Raûf ve Rahîm ism-i şerîflerinin îcâbıyla halka acıyıp onların bir mâtem edicisidir. Nitekim âyet-i kerîmede إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ تَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (Bakara, 2/143) ya'nî Muhakkak Allâh Teâlâ nâsa Raûf ve Rahîm'dir" buyurulur; ve halîfe-i Hak olan insân-ı kâmil dahi ahlâk-ı ilâhiyye ile mütehallıktır.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

Füsûsu'l-Hikem'de er-Rahîm

Kelime-i Süleymâniyye şerhinde rahmet, iki yönüyle açıklanır. Bunlardan biri, kulun varlık âlemine geldikten sonraki amellerine karşılık olarak verilen ve er-Rahîm ismine işaret eden "rahmet-i vücûb"dur. Cenâb-ı Hakk bu rahmeti kendi üzerine âdeta bir vazife kılmıştır.

Bu rahmet, bade'l-vücûd, muktezâ-yı isti’dâd hasebiyle sâdır olan amel mukābilinde vâki' olur. Ya'ni bir kimse bu âlem-i şehadette, Allâhın Resûlüne îmân ve şerîatına tevessül edip amâl-i sâliha işlerse, Hakk'ın kendi nefsi üzerine vacib kıldığı bu rahmet-i husûsiyyeye nâiliyete kesb-i istihkāk eyler. Bu rahmeti, كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ (En’âm, 6/12) [O kendi zâtı üzerine rahmeti yazmıştır.] âyet-i kerîmesiyle, Hak kendi nefsine vâcib kıldığı için “rahmet-i vücûb” denildi; ve “Rahîm” ismi bu rahmete delâlet eyledi.

— Kelime-i Süleymâniyye

Diğeri ise, herhangi bir amele karşılık olmaksızın, bütün varlığa şâmil olan ve er-Rahmân ismine bağlı "rahmet-i imtinân"dır. Bu, varlığın kendisi olan bir lütuftur. Dolayısıyla hükmü daha özel olan er-Rahîm ismi, hükmü genel olan er-Rahmân isminin içinde yer alır.

Terzibaba Külliyatında er-Rahîm

Terzibaba'nın eserlerinde er-Rahîm ismi, genellikle er-Rahmân ismiyle birlikte, varlığın meydana gelişindeki umumi ve hususi tecellîleri açıklamak için kullanılır. Buna göre bütün âlemler, "Nefes-i Rahmânî" denilen küllî bir tecellî ile varlık bulur. Er-Rahîm ismi ise bu küllî tecellî içinde, her bir varlığın nerede ve nasıl meydana geleceğini belirleyen hususi bir tecellîdir.

Ve “Rahim” ismi şerifi ile de nerde neyi meydana getirecekse yani hangi galaksiyi o nefes-i Rahmanide külli olarak verdi bunları. Rahim ismiyle de hangi galaksiyi hangi gezegeni nerede meydana getirecek ise öbek öbek, küme küme işte rahmaniyetin içerisinde o Rahim isminin rahminde, rahmaniyetin Rahminde orada onu meydana getirdi. Rahim ismiyle.

— TB. Kelime-i Âdemiyye

Bu ayrım, rahmetin iki farklı yüzü olarak da ifade edilir. "Rahmet-i imtinân" (bahşedilen rahmet), kulun amelinden bağımsız, varlığın aslına yönelik umumi bir lütuftur ve er-Rahmân ismiyle bağlantılıdır. "Rahmet-i vücûb" (hak edilen rahmet) ise kulun iman ve amelleriyle ortaya çıkan, er-Rahîm ismiyle ilişkili hususi bir rahmettir.

Bu ismin tecellîsi, insanın dünyadayken hiçliğini idrak edip "ölmeden evvel ölme" sırrına ermesiyle de ilişkilendirilir. Böyle bir kimsede er-Rahîm ismi tam olarak tecellî eder; kişi nefsini boşaltıp o boşluğu Hakk'ın nuruyla doldurur.

Rahîm ismi şerifi onda tam mânâsı ile ve istenilen şekilde tecelli eder. Onun cesedi vardır fakat içini Rahîm ismi şerifi ihata etmiştir. Yani kendini, nefsini boşaltmış oraya Hakk’ın nurûnu doldurmuş, maddeden mânâya geçmiş, ölmeden evvel ölünüz hadisinin sırrını yaşamıştır.

— İnci Tezgâhı (1)

Değerlendirme

Er-Rahîm ismi, kaynaklarda genellikle er-Rahmân ismiyle birlikte ele alınır. Er-Rahmân, bütün varlığa şâmil olan, karşılıksız ve umumi bir rahmeti ifade ederken; er-Rahîm, bu umumi rahmet içinden iman ve sâlih amellerle hak edilen daha hususi bir rahmete işaret eder.

Bu ismin tecellîsi, hem Hakk'ın fiillerinde hem de kâmil insanın ahlâkında görülür. Cenâb-ı Hakk'ın, kulunu zorla bir yola sokup sonra onu cezalandırmaması O'nun Rahîm oluşunun bir gereğidir. Aynı şekilde insân-ı kâmil de, Hakk'ın ahlâkıyla ahlâklanarak, gerektiğinde cezalandırıcı olurken bile merhameti elden bırakmaz.