Esmâ 99
الرَّشِيد
Reşîd
REŞİYD'dir rüştünü izhar eder,Cümle böylece kemale gider,Sonunda ilahi cemale erer,Rüştüne erdiren REŞİYD'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Bütün işleri isabetli ve doğru yolu gösteren
Mânâ. er-Reşîd, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup O'na nispet edildiğinde iki temel anlam taşır: 1) Bütün işleri ve tasarrufları, kimsenin yol göstermesine ihtiyaç duymadan, daima isabetli, hedefine ulaşan ve hikmetli olan. 2) Varlıklara doğru yolu gösteren, onları yaratılış amaçlarına uygun şekilde yönlendiren (irşad eden).
İslâm âlimleri, ismin bu iki yönüne dikkat çeker. İlk anlamıyla er-Reşîd, fiillerinin daima hakka ve amaca isabet ettiğini ifade eder. İkinci anlamıyla ise "mürşid" (irşad eden) mânasına gelir ve her bir varlığa kendi yapısı ve gayesi doğrultusunda yol gösterdiğini, gelişimini sağladığını belirtir.
Etimoloji. İsim, Arapça ر-ش-د (r-ş-d) kökünden gelen ve "doğru yolu bulup onda sebat etmek" anlamındaki rüşd (reşed, reşâd) mastarına dayanır. Sıfat formu olan reşîd ise sözlükte "doğru yolda bulunan, doğru ile yanlışı ayırt edebilecek olgunluğa erişen" demektir.
Kur'an-ı Kerîm'de er-Reşîd. "Reşîd" ismi Kur'an-ı Kerîm'de geçmekle birlikte, doğrudan Allah'a nispet edilen bir sıfat (ism-i hüsnâ) olarak yer almaz. Ancak Tirmizî'nin esmâ-i hüsnâ listesinde bulunur. Kur'an'da ismin kökünü oluşturan rüşd ve reşed kavramları Allah'a izafe edilmiştir:
- Rüşd kavramı bir âyette (Enbiyâ 21/51), reşed kavramı ise üç âyette (Kehf 18/10, 24; Cin 72/10) Allah'a nispet edilir.
- Ayrıca Kehf sûresinin 17. âyetinde geçen "...Allah kimi yoldan saptırırsa artık öylesini doğru yola yöneltecek birini (mürşid) bulamazsın" ifadesiyle "irşad eden" anlamı dolaylı olarak Allah'a atfedilmiştir.
- Hucurât sûresi 7-8. âyetlerde ise imanı sevip küfürden nefret eden kimselerin rüşd (doğru yol) üzere olduğu belirtilerek bu durum Allah'ın bir lütfu olarak sunulur.
Anlamca yakın isimler. er-Reşîd, birinci anlamı olan "bütün işleri isabetli ve hikmetli olan" yönüyle Hakîm ismine, ikinci anlamı olan "doğru yolu gösteren" yönüyle de Hâdî ismine yakındır.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. er-Reşîd ismi, Allah'ın tüm kâinatı bir nizam ve amaç doğrultusunda yönettiğini gösterir. Ancak irade sahibi olan insan bu ilâhî irşada uymakta veya ondan yüz çevirmekte serbest bırakılmıştır. Allah, insanın fıtratına iyilik ve kötülük potansiyelini yerleştirmiş (Şems 91/8), peygamberler ve vahiyle doğru yolu göstermiştir. Bu ismi idrak eden mü'min, aklın ve iradenin en doğru kullanımının (rüşd), Allah'ın gösterdiği yola teslim olmakla mümkün olduğunu anlar. Elindekilerin emanet olduğunu, asıl başarının O'nun irşadına uymakla kazanılacağını bilir. Bu bilinç, Hz. Peygamber'in şu duasında somutlaşır: "Bana rüşdümü ilham et ve beni nefsimin şerrinden koru!"
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Reşîd" maddesi · Gazzâlî, el-Maḳṣadü’l-esnâ · Hattâbî, Şeʾnü’d-duʿâʾ.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 281 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
ER-REŞÎD
Doğru yolu salık veren, tercih eden demekdir. Bu ismi alan kullardan yanlış yol gösteren bulunmaz. İnsan bilemez başka…
Şeytan ile arkadaşlık ederseniz size kıbleyi Ankara'da Allah'ın yolunu da Amerika'da gösterir. İlim ve irfan ocağını parti ocağına çevirir. Mutasavvıfı meyhanede gösterir. Memlekette çalışma sahaları varken size başka memleketleri tavsiye eder, Hıristiyanların İslâm olmak istemesine mukabil kimisi de Hıristiyanlığı ve onların âdetini tercih eder. Belki de mütedeyyin Hıristiyanlar, namaz, niyaz bilmez fakat yer, içer, yatar, kalkar, çiftleşir cinsinden olan lâfta islâmlardan üstündürler, kim bilir?
REŞİYD' dir rüştünü izhar eder,
Cümle böylece kemale gider,
Sonunda ilahi cemale erer,
Rüştüne erdiren REŞİYD'dir ancak.
Cümle böylece kemale gider,
Sonunda ilahi cemale erer,
Rüştüne erdiren REŞİYD'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te er-Reşîd
Bu isim Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde esmâ olarak müstakil işlenmez; geçtiği yerlerde "Reşîd" kelimesi halîfe Hârûn er-Reşîd'in adında ya da "nâ-reşîd" (akılsız, doğru yolda olmayan) gibi kınama sözünde geçer, ilâhî isim bağlamında değil.
Füsûsu'l-Hikem'de er-Reşîd
Bu isim Füsûs derslerinde müstakil işlenmez.
Terzibaba Külliyatında er-Reşîd
Terzibaba, Reşîd ismini tek bir eksende, sülûkün hedefine bağlı işler: reşîd olmak, mânevî bulûğa — akl-ı küll'e erip velâyete ulaşmaktır.
Reşîd olmak, sâlikin akl-ı küll'e erip bulûğa ermesidir. Fâtiha Sûresi şerhi, ismin esas mânâsını koyar:
"Ehlullah katında yetişkinlik, sâlik için bulûğa yani 'akl-ı küll'e erip, reşîd olmakla olur. Velâyet mertebesi de budur. Beyt: Delile erenler bulûğa ererler, / Delili olmayanlar temizlenemezler! Sâlik 'AKL-I KÜL'e vâsıl olunca, bulûğa ermiş ve yetişmiş olur. Bu hâle 'Hakikat-ı Muhammediye' derler." (Fâtiha Sûresi)
Demek ehlullah katında reşîd olmak, fizikî bulûğ değil; aklın küllî akla (akl-ı küll'e) ulaşması, sâlikin mânen olgunlaşmasıdır. Bu, velâyet mertebesidir; "delile erenler" — bir mürşide, bir delile tâbi olanlar — bu bulûğa ererler.
Mânevî rüşt, et-kemiğin rüştünden başkadır. Bakara Sûresi şerhi, iki rüştü ayırır:
"fizik olarak buluğ çağına gelince insân reşit oluyor, bu et kemiğin rüştü sen istesende istemesende belli bir süre içerisinde o rüşte ulaşıyor beden, ama esas rüşt mânâ âlemindeki rüşte ulaşmaktır, reşîd olmak, bu da akl-ı külle ulaşmakla aklını en güzel şekilde kullanmakla mümkün olabilmektedir." (Bakara Sûresi)
Demek bedenin bulûğu vakti gelince kendiliğinden olur, kulun çabasıyla değil; fakat asıl rüşt — Reşîd isminin gösterdiği rüşt — mânâ âlemindeki olgunluktur, ancak akl-ı külle ulaşıp aklı en güzel kullanmakla elde edilir. İman et, "umulur ki reşit olursun" hitabı bu mânevî olgunluğa çağırır.
Mânen reşîd olmayan, görünüşte şeyh de olsa rüştünü ispat etmemiştir. Aşk ve İrfân Yolunda dersi, ismi bir ölçü hâline getirir: "Erkek görünümünde o kadar şeyh vardır ki henüz mânen reşîd olmadıklarından veya henüz kendilerini tanımadıklarından 'Nîsâ' hükmündedirler. O hâlde sadece erkek görünümünde olan ama nefsini tanımayan kimseden şeyh olmaz. Ne ararsan kendi içine bak." Burada Reşîd, nefsini tanımakla ölçülür; mânevî rüşt, kişinin kendini bilmesidir. Özün Özü dersi de bu mertebeye bir mürşid-i kâmilin şart olduğunu söyler: ancak ona tâbi olup kötü ahlâkı terk edince kul "renksiz" olur ve akl-ı külle döner, reşîd olur.
Değerlendirme
Bu isim Mesnevî'de ve Füsûs'ta esmâ olarak müstakil işlenmez; ağırlık tamamen Terzibaba külliyatındadır. Külliyat Reşîd'i tek bir eksende okur: reşîd olmak, mânevî bulûğa ermektir — yani akl-ı külle ulaşıp velâyet mertebesine varmak, "Hakikat-ı Muhammediye" hâlini bulmaktır. Bu rüşt, bedenin kendiliğinden ulaştığı bulûğdan başkadır; ancak nefsini tanıyarak, bir mürşid-i kâmile tâbi olarak ve aklı en güzel kullanarak elde edilir. Reşîd ismi, doğru yolu gösterenin kuldaki yansımasıdır: kul bu isimle, kendi içine bakıp olgunlaştıkça gerçek rüştüne erer. Bu ismi hadi ve insan-i-kamil ile birlikte; akl-ı küll yönünü ise akl-i-kul ile okumak gerekir.