Vehhâb

Mesnevî-i Şerîf'te el-Vehhâb

Mevlânâ, Vehhâb ismini "karşılıksız veren" diye tanımlayıp geçmez; onu hem âlemi dirilten yağmura, hem de bu vermeyi Hakk'tan devralan kâmil insana bağlar. Konuk'un şerhi bu ismin asıl inceliğini, hiçbir sebep ve hizmet karşılığı olmaksızın vermekte bulur.

Karşılık beklemeden veren kâmiller. Şerhin en açık teması, Vehhâb'ın kuldaki mazharıdır. Cilt 4 bunu açık koyar:

"Vehhablar"dan murâd, "Allâh" ism-i câmi'inin mazhan olan kâmil ve mükemmil kimselerdir ki, Hak Teâlâ'nın Vehhab ism-i şerîfi ile de tasarrufa me'zûndurlar. Ya'ni, "Vehhab olan kâmiller, verdiklerini bir hizmet ve sebeb mukābili olmaksızın verirler." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 4)

Demek Vehhâb'ın kuldaki nişânesi, verdiğinin karşılığını beklememektir. Kâmil, bir gün inâyet-i Hak ile körlüğe müptelâ olanın başına bile elini koyabilir — ama bunu hiçbir hizmet karşılığında değil, sırf lütuftan yapar. Veren, karşılık umduğu anda Vehhâb'ın mazharı olmaktan çıkar.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Vehhâb

İbn Arabî, Vehhâb'ı peygamberlerin — özellikle Dâvûd ve Süleymân'ın — hâlleri üzerinden işler: onlara verilen mülk ve fazîlet, bir karşılık değil, sırf Vehhâb'ın hibesidir. Terzibaba'nın Füsûs dersleri bu vermenin "karşılıksızlığını" ısrarla vurgular.

Güneş, yağmur, toprak — hepsi Vehhâb'ın zuhûru. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları, ismi en somut hâline indirir:

Halbuki onları tecellî eden ve onlarda mutasarrıf olan isim "Vehhâb" İsminden gayri değildir. Vehhab; hibe, karşılıksız vermek demektir, Vehhab isminin zuhuru nelerdir, işte Güneş ismi Vehhab isminin zuhurudur, yağmur, bulut, toprak, bunlar yaptıklarına karşılık bir şey istiyorlar mı bizden hepsi Vehhab isminin zuhurudur.

Demek tabiatın bütün cömertliği — ısıtan güneş, dirilten yağmur, besleyen toprak — karşılık beklemeden verdiği için Vehhâb'ın aynasıdır. Karşılıksızlık, bu ismin ayırıcı mührüdür.

Terzibaba Külliyatında el-Vehhâb

Terzibaba, Vehhâb'ı en çok Sâd Sûresi şerhinde, Süleymân'ın "hesapsız ver yahut verme" duâsı etrafında işler; ismi hem ilâhî hibenin sınırsızlığına, hem de kulun şükrüne bağlar.

Vehhâb: hak edilmeden, karşılıksız veren. Sâd Sûresi şerhi ismin tanımını net koyar:

"Çünkü üzerine gerekli olan bir vazifeyi yerine getiren kimse için “vehhâb” denilemez." (Sâd Sûresi)

Burada ince bir ölçü var: borcunu ödeyen, vazîfesini yapan kimseye "veren" denmez; gerçek vermek, hiçbir borç ve mecbûriyet olmadan vermektir. İnsan başkasına maddî şeyler hibe edebilir; fakat "şifa, çocuk, hidayet yahut musibetlerden kurtuluş gibi nimetleri kimse veremez. Bunları lütfetmeye güç yetiren yalnız Vehhâb olan Allah Teâlâ’dır." Demek gerçek cömertlik, mülkü olmayanı verebilmektir — bu da yalnız Hakk'a mahsustur.

Süleymân'ın tasarrufu, Vehhâb'ın yansıması. Aynı şerh, Süleymân'a verilen "hesapsız ver yahut verme" iznini bu isme bağlar: "onun tasarrufunun Vehhâb isminden bir tecellî olduğunu gösterir. [...] onun ihsanı da aslında Allah’ın ihsanıdır." Demek hesapsızlık yalnız miktarın sınırsızlığı değil; Süleymân'ın bu vermeden ötürü sorgulanmamasıdır. Kulun cömertliği, kendi fiili olmaktan çıkıp Vehhâb'ın yansımasına döndüğünde, artık o veriş hesaba çekilmez.

Her şükür, Vehhâb'tan geldiğinin ikrârı. Sâd Sûresi şerhi, Vehhâb'ı şükürle bağlar: "Vehhâb isminin tecellisi ise çoğunlukla Şekûr isminin hükümlerine döner. Çünkü varlıkta her şükür, aslında verilen hibelerin “Vehhâb”tan geldiğini ikrar etmekten ibarettir." Demek şükretmek, eline geçenin senin kazancın değil, Vehhâb'ın hibesi olduğunu kabûl etmektir; her şükür o ismin tecellîsinden doğar. Aynı şerh, mülkün kulun gayretiyle değil "bütünüyle ilâhî hibeyle verildiğini" söyler — Süleymân'ın Vehhâb'a sığınması tam bu yüzdendir.

İsmâil'in yerine gelen koç. Altı Peygamber — Hz. İbrâhîm dersi, ismi bir hikâyeyle somutlaştırır: İbrâhîm'in (a.s.) oğlu İsmâil'i kurban etmekten kurtarılışında, "koç şeklinde gözüken 'Vehhâb' isminin onları koruması idi." Demek Vehhâb yalnız nimet vermez; tam çâresiz anda, hiç beklenmedik bir kurtuluşu da karşılıksız ihsân eder. Beklenmedik yerden gelen koç, Vehhâb'ın hibe yüzüdür.

Değerlendirme

Füsûs, Dâvûd ve Süleymân'a verilen fazîlet ve mülkü bir alışveriş değil sırf hibe sayar; güneş, yağmur ve toprağın karşılıksız verişini Vehhâb'ın zuhûru bilir. Terzibaba külliyatı ise ismi inceltir: borcunu ödeyene "veren" denmez, gerçek veriş mecbûriyetsizdir; şifâ, hidâyet, çocuk gibi mülkü olmayan nimetleri ancak Vehhâb verir; her şükür de hibenin O'ndan geldiğini ikrârdır. Hepsinin ortak hükmü şudur: Vehhâb, hiçbir karşılık ve hak gözetmeden, sırf lütfundan veren isimdir; kulun cömertliği ancak bu ismin yansıması olunca hakîkî bir veriş hâline gelir. Bu ismi şükürle dönüştüğü el-Şekûr ile birlikte; karşılıksız rahmet yönünü ise rahman ve er-Rahîm ile okumak gerekir.