Velî

Mesnevî-i Şerîf'te el-Velî

Mesnevî şerhlerinde el-Velî ismi, hem Cenâb-ı Hakk’a hem de O’nun dostu olan kâmil insana işaret eden çift yönlü bir anlama sahip olarak ele alınır. Bir şerhte, bu ismin ya fiillerinden dolayı “mutasarrıf-ı hakîkî” olan Hakk’a ya da O’nun velîsi olan kâmil insana yönelik olduğu belirtilir. Bu anlayışa göre, Hakk’ın fiillerine itiraz edilmez, çünkü O bir şeyi aldığında mutlaka daha hayırlısını veya bir karşılığını ihsan eder. Hakk’ın velîsi de bu sırrı bildiği için O’nun fiillerine itiraz etmez.

Velîler arasında bir mertebe farkı olduğu, bir benzetmeyle anlatılır. En büyük velî olan “kutbu’l-aktab”, yani kutuplar kutbu, ayın parlaklığına benzetilirken, diğer velîler yıldızların parlaklığı gibidir. Bu teşbihe göre, nasıl ki her yıldız ayın bir cüzü ise, diğer velîlerin manevî genişliği de en büyük velînin yanında daha sınırlı kalır.

İkinci vecih, her mestûrü'l-hâl olan velîyi, yine halk nazarında meşhûr olan bir velî ifşa ve ızhâr eder; ve bu ifşâyı her kime isterse yapıp, o kimseyi o velînin huzûr-ı feyzinden behredar eder. Nitekim Şemseddîn-i Tebrîzî hazretleri gâyet mestûrü'l-hâl idiler ve onları âfâkta meşhûr eden, cenâb-ı Pîr-i destgîr efendimiz oldular. Ve kezâ Yıldırım Bâyezîd zamânında kutb-ı zamân olan Hamîdüddîn-i Aksarâyî hazretleri, ekmek yapıp pazarlarda "Mü'minler, somunlar!" nidâsıyla ekmek satar idi; onun meşhûrluğuna dahi Emîr Sultân hazretleri sebep oldu.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Füsûsu'l-Hikem'de el-Velî

Kelime-i Üzeyriyye ve Lûtiyye şerhlerinde, velâyetin nübüvvet (peygamberlik) ve risâletten (elçilik) farklı olarak kesintiye uğramayan, kalıcı bir mertebe olduğu üzerinde durulur. Peygamberlik ve elçilik görevleri, amellerin ve şeriat tekliflerinin mahalli olan bu dünyayla sınırlıdır ve dünya hayatının son bulmasıyla bu görevler de son bulur. Velâyet ise böyle değildir.

Ve eğer velâyet hakîkati haysiyetiyle munkatı' olaydı, onun için “Velî” ismi bâkî kalmazdı. Halbuki "Velî” ismi Allah için bâkîdir.

— Kelime-i Üzeyriyye

Bu devamlılığın sebebi, “el-Velî” isminin Allah’ın bâkî isimlerinden olmasıdır. Nebî ve Resûl isimleri, tam bir kullukla vasıflanmış insanlara ait isimler olduğu için Hakk bu isimlerle anılmaz. Fakat Cenâb-ı Hakk, Kur’ân’da da belirtildiği gibi, “el-Velî” ismiyle hem isimlenmiş hem de bu ismin sıfatı olan velâyet ile vasıflanmıştır. Bu yüzden her nebî ve resulün de velâyet yönü vardır ve bu yönleri ahirette devam eder.

Kulun “velî” ismini alması ise, bu ismin ona aslen değil, bir bağ kurarak yansımasıyla olur. Şerhte bu durum, ateşe konulup kıpkırmızı olan ve ateş gibi yakan demir örneğiyle açıklanır. Benzer şekilde, kâmil velîler de ilâhî isimlerle olan bu yakınlıklarının kendilerinden kaynaklanmadığını bilirler ve kulluklarına ait isimlerle anılmayı tercih ederler.

Terzibaba Külliyatında el-Velî

Terzibaba’nın eserlerinde el-Velî ismi, Hakk ile kul arasındaki yakın dostluk ilişkisi ve bu ismin tecellileri ekseninde açıklanır. Fussilet Sûresi tefsirinde, insanın kendi içindeki ayrılıkçı güçleri bertaraf ettiğinde, Allah ile arasında sıcak bir dostluk kurulduğu belirtilir. Bu durumda Allah, el-Velî ismiyle kulunun dostu olur; kul da kendindeki velî ismiyle Allah’ın dostu olur. Halk arasında bu hali yaşayan kimseye “velî” denir.

Gerçek velîliğin, Hakk’ın kulunda “Allah” ismiyle tecelli etmesi olduğu ifade edilir. Bu çok özel bir haldir ve bu esnada kulun kulluğu aradan kalkar, böylece kuldaki Velî ismi, Zât’a ait bir yönden zuhur etmiş olur. Bu hal geçtikten sonra kul yine kulluğuna döner, ancak yaşadığı bu hallerin farkında olması onun velîliğidir.

Velilerin gizlenmesi halka rahmettir. Veli ismi ile faaliyette bulunan Allahtır. Şayet velisini gizlemeyip aşikar etse idi, o zaman halkın veli olan zât’a saygı hürmet ve tazimi farz hükmünde olacaktı. Tersi olan davranışlarda itaatsizlik ve saygısızlık halinde ise bunun bedelini ödemek zorunda kalacaklardı.

— Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3)

Değerlendirme

Kaynaklarda el-Velî ismi, hem Hakk’a hem de kula izafe edilen, ancak aslen Hakk’a ait olan bir isim olarak öne çıkar. Allah için bu isim, O’nun bâkî isimlerinden biridir. Kula nispet edilmesi ise, kulun ilâhî sıfatlarla bir bağ kurması ve bu tecelliye mazhar olmasıyla gerçekleşir. Bu durum, ateşe girip ateşin özelliklerini kazanan demir misaliyle açıklanır; hal geçici olsa da o anki birliktelik gerçektir.