Esmâ 57
الْحَمِيد
Hamîd
HAMİYD'dir hamd ile varılır mutlak,Hamd edende bulunur güzel ahlâk,Belki bir gün hamd'ı bulursun elhak,Gerçek hamda ulaştıran HAMİYD'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Her Türlü Övgüye Lâyık Olan
Mânâ. el-Hamîd, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "her türlü iyilik, güzellik ve erdemlilikle övülen, bütün övgülere lâyık olan" demektir. İsim, "öven" şeklinde ikincil bir anlama da gelir. Kelâm âlimleri bu ismin anlam katmanlarını çeşitli şekillerde açıklamıştır. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'ye göre el-Hamîd, "kendisine hiçbir yerginin yönelmediği" ve "dış bir sebep olmaksızın, bizâtihî övgüye lâyık bulunan" varlıktır; O'nun dışındaki her varlık, ancak O'nun lütfuyla övülmeye değer kazanır. Mâtürîdî, ismin "öven" anlamına da gelebileceğini, zira Allah'ın, kullarının güzel davranışlarını övdüğünü ve onları ödüllendirdiğini belirtir. Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî ise ismi, "sıfatlarında ve fiillerinde övülen (mahmûd)" olarak tanımlar.
Etimoloji. İsim, Arapçada "iyilik, güzellik ve erdemlilikle niteleyip övmek" mânâsındaki hamd (حمد) masdarından türemiş bir sıfattır.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Hamîd. Hamd kavramı Kur'an'da 61 defa Allah'a nispet edilirken, "Hamîd" ismi bu kullanımların 17'sini oluşturur. Bu ayetlerden birinde (Hac 22/24) isim, "sırâtü'l-hamîd" (övülmeye lâyık olan Allah'ın yolu) şeklinde tek başına yer alır. Diğer ayetlerde ise başka isimlerle birlikte zikredilmiştir:
- On ayette Ganî (her şeyden müstağni) ismiyle,
- Üç ayette Azîz (yenilmeyen yegâne galip) ismiyle,
- Bir ayette Mecîd (şanlı, şerefli) ismiyle,
- Bir ayette Hakîm (bütün işleri yerli yerinde olan) ismiyle,
- Bir ayette Velî (yardımcı ve dost) ismiyle kullanılmıştır.
Bu birliktelikler, el-Hamîd isminin içerdiği övgü yönlerini pekiştirir ve açıklar. Ayrıca namazlarda okunan Salli ve Bârik duaları da "hamîdün mecîd" ifadeleriyle son bulur.
Anlamca yakın isimler. Ganî, Azîz, Mecîd, Hakîm, Velî.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Hamîd, Allah'ın bütün kemâl sıfatlarını taşıdığını ve bu sebeple mutlak övgüye lâyık olduğunu ifade eder. O'nun bu liyakati, hem zâtının mükemmelliğinden hem de yarattığı kâinatın O'nun yüceliğine tanıklık etmesinden kaynaklanır. Kur'an, göklerde ve yerde olan her şeyin, canlı ve cansız varlıkların Allah'ı tesbih ettiğini belirterek bütün varoluşun O'nun övgüsüne bir vasıta olduğuna işaret eder. Âlimler, bu gerçekten hareketle, başka varlıklara yöneltilmiş gibi görünen tüm meşru övgülerin de nihayetinde Allah'a ait olduğunu ifade ederler.
İsmin ezelî olup olmadığı konusunda bazı kelâmî tartışmalar yaşanmıştır. Abdülkāhir el-Bağdâdî gibi bazı âlimler, ismin "övülen" anlamına alınması durumunda övenlerin varlığını gerektireceği için ezelî olamayacağını; ancak "öven" anlamına geldiğinde Allah'ın Kelâm sıfatına bağlı olarak ezelî kabul edilebileceğini savunmuştur. Buna karşılık genel kanaat, Hamîd isminin temel anlamının "kemâl sıfatlarıyla muttasıf olan" şeklinde olduğu ve dolayısıyla Allah'ın zâtî isimlerinden sayılarak ezelî olduğu yönündedir.
Bu ismi idrak eden mümin, evrendeki ve kendindeki tüm güzelliklerin kaynağının Allah olduğunu bilir. Gazzâlî'ye göre inancı, ahlakı ve davranışları övgüye lâyık olan kimse bu isimden bir pay alır; bu niteliğin zirvesinde Hz. Muhammed, ardından diğer peygamberler, velîler ve âlimler gelir. Ancak hiçbir insan kusurdan arınmış olmadığı için mutlak anlamda Hamîd yalnızca Allah'tır. Mümin, elindeki nimetlerin ve sahip olduğu güzel vasıfların birer emanet olduğunu anlar ve tüm övgülerin gerçek sahibine yönelmesi gerektiğini kavrar.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Hamîd" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 208 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-HÂMİD
Kendisi için en çok hamd edilen, şükredilen demektir.
Basit bir düşünce ile anlaşılacağı veçhiyle insanlar birbirlerine ne kadar iyilik yapabilirlerse o kadar teşekkür toplayabilirler. Anaya, babaya olan teşekkürlerin bile bir sonu vardır.
Halbuki Cenâb-ı Allah'ın bize olan lütufları sonsuzdur. Mesele bunu idrak etmek ve bu kabiliyete sahip olmaktadır. Hakk'ın lütufları, zıddı tecelli etmeyince anlaşılamaz. Muhakkak kafamıza "dank" demesi lazımdır. Gençlikte kanımız kaynarken, hayat toz pembe iken Cenâb-ı Hak'ı hatıra getiremeyiz. O hatıra gelmezse namaz, niyaz da yapmayız. İbadet emirleri bize sözümüzü unutmamamız ve Hakk'ın lütuflarını hatırlamamız için bir vesiledir.
Fakir düşünce eski zenginliğimizi, ayağımız topal olunca koşabildiğimiz günleri, gözümüz görmez olunca görebildiğimiz günleri hatırlarız. Hele ihtiyar olunca gençliğimizdeki sultanlık zamanlarımız sinema gibi gözümüzün önünden geçer, "hey gidi hey ne idi o günler" deriz. Bazılarımız geçmiş günlerdeki hatalarımızı affettirmek ve teşekkürden uzak kaldığımız günlerin nankörlüğünü telafi etmek için namaza, oruca, sevaba girişmek isteriz, kimimizin de hatırına bile gelmez.
Nerede o kâmil ve olgun gençler ki, Allah'ın nimetlerini ihtiyarlamadan idrak ederler. En ufak bir kabahat için bile gözlerinden kanlı yaşlar akıtırlar. Onlarda öpülmeye layık eller vardır.
Vücud makinemizi saat gibi işleten O'dur ve onun müsadesi olmadan ikinci müteakip bir nefesi alamayız. İslâm sülalesinden gelmemiz, yıllarca ana-babamızın nezaretinde büyümemiz, mektepte okuyup anlayabilmek imkânına sahip olmamız bu bütün v.s. lütuflar Hakk'ındadır. Kör, kambur, topal yaratılmadığımızın şükrünü bile edadan aciziz. Bize peygamber gönderir, kitap gönderir, velilerini yanımızdan eksik etmez, öyle nankör, cahil, kör kimseler vardır ki bütün hakîkatleri gözünüzün önüne serenleri bile inkâr ederler. Halbuki sevilen, anılan, gizli hazine denilen onlar. Birkaç zaman sonra hiçten geldiği gibi hiçe gidecek olan ve bize iyiliği dokunması için yaratılan bir şahıs düşünün ki bizi bizden çok sever ve duâları ile sabahı eder. Bize iyilik yapmak fırsatını, kuvvetini ve kudretini o şahsa Allah vermiştir. Allah'tan başka bir kimsenin hakikî vücudu olmadığına göre sana o iyiliği o kulun elinden yapan hazreti Allah'tır. Sen de o kula teşekkür etmekle Allah'a teşekkür etmiş olursun. Şu halde bütün teşekkürler, bütün ibadetler, niyazlar onadır. O halde Allah'tan başka bir varlık var mıdır ki hamd-ü sena toplasın? Biz de ona razı olacağız; hareketlerimizin hesabını verebildikten sonra.
Bir fenalık yapsak, Hakk'a yapmış oluruz. O hareketimizin bir de aksi sedası vardır ki ayniyle yine bize dönecektir.
HAMİYD' dir hamd ile varılır mutlak,
Hamd edende bulunur güzel ahlâk,
Belki bir gün hamd'ı bulursun elhak,
Gerçek hamda ulaştıran HAMİYD'dir ancak.
Hamd edende bulunur güzel ahlâk,
Belki bir gün hamd'ı bulursun elhak,
Gerçek hamda ulaştıran HAMİYD'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Hamîd
Mesnevî şerhinin 5. cildinde, Kur'an'da geçen “El-Hamdü lil-lâh” ifadesinden yola çıkarak her türlü övgünün, yani hamdin, Allah'a mahsus olduğu anlatılır. Bu övgünün üç yönü olduğu belirtilir: Hakk'tan halka, halktan Hakk'a ve halktan halka. Üçüncü durumda, bir insan başka bir insanı övdüğünde, aslında övenin suretinde beliren Hakk, övülenin suretinde beliren kendi kemâlini övmüş olur. Böylece bu övgü de yine Hakk'a döner.
İmdi hamd ve medhin hepsinin Hakk'a râci' olması budur ki hamdde üç vecih vardır: Birincisi: Hak'dan halka olan hamddir. [...] Bu sûretde Hak hâmid ve halk mahmûddur. İkincisi: Halktan Hakk'a olan hamddir [...] Üçüncüsü: Halktan halka olan hamddir; bu sûretle hâmid ve mahmûd halk olur. Bu nevi' hamdin Allah için olmasının vechi budur ki, Hak taayyün cihetiyle hâmidin sûretinde zâhirdir ve hamd ile kendi kemâlâtını izhâr eder; binâenaleyh mahmûdun mazharından zâhir olan kemâle karşı hâmidin mazharından sâdır olan hamd dahi Hakk'a râci' olur.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Füsûsu'l-Hikem'de el-Hamîd
Kelime-i İbrâhîmiyye şerhinde de, “Elhamdülillah” ifadesiyle bütün övgülerin neticesinin Hakk’a döndüğü belirtilir. Burada da övgünün üç yönü olduğu açıklanır: Hakk’tan halka, halktan Hakk’a ve halktan halka. İlk iki durumda, yani Hakk’ın kulunu övmesi ve kulun Hakk’ı övmesi hallerinde, övgünün Allah için olduğu açıktır.
Kelime-i Nûhiyye üzerine yapılan bir şerhte ise, Allah'ın bu âlemin suretlerini kendi özüne, yani hakikatine hamd edici olarak var ettiği ifade edilir. Bu varlık suretleri, kendilerini zuhûra getiren ilâhî isimlere, bir nevi teşekkür ederek hamd ederler. Buradaki “nefs” kelimesinin, bir şeyin özü ve hakikati anlamına geldiği, yanlış anlaşılmaması gerektiği vurgulanır.
Rabbinin hamdıyla diyor, senin anladığın şekilde hamd etme. “Teşekkür ederim ya Rabbi diyerek işi bırakma” diyor. Evvela Rabbini öğreneceksin, sonra Rabbin nasıl hamd ediyor onu öğreneceksin sonra kendin tatbik etmeye çalışacaksın ki kulluk mertebesinin yukarı zirvesine ulaşasın, ondan sonra Rabbin seni hamd etmeye başlasın. Yani övmeye başlasın, melaikeyi kirama göstersin.
— TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Terzibaba Külliyatında el-Hamîd
Terzibaba bir eserinde, Rahman olan Allah'a lütufları için “Hamîd” ismiyle hamd edildiğini ifade eder.
Düştün mü dünyaya kardeşim. İlahi deryadadır gidişin, Ya Hamid Nûru ile gelişin, Esmâ-i İlâhiye duyan meğer.
— Târık Sûresi
Değerlendirme
Farklı şerhlerde ele alındığı üzere, her türlü övgü ve sena nihayetinde Allah’a aittir. Bu durum, övgünün üç farklı yönü üzerinden açıklanır: Allah’tan mahlûkata, mahlûkattan Allah’a ve mahlûkatın birbirine olan övgüsü.
Varlıkların Allah’a hamd etmesi, O’nun hamdıyladır. Kulun kendi anlayışına göre değil, Rabbinin öğrettiği şekilde hamd etmesi, onu kullukta daha ileri bir mertebeye taşır. Bu seviyeye ulaşan kulu, Rabbi de övmeye başlar.