Mustafa (a.s.)ın o Arab misafiri okşaması ve onu iztırâbdan ve hacâlet ve nedâmet ve ümîdsizlik ateşinden dolayı kendi nefsi üzerine ettiği girye ve nevhadan teskîn etmesi

168. Bu sözün nihayeti yoktur. O Arab o şahın eltâfından taaccübde kaldı.

Ya'ni, şeytanın insanı aldatıp yerden yere çarpması hakkındaki sözlerin nihâyeti yoktur. Biz misafir Arab kıssasına rücû' edelim: O misafir Arab dünyâ ve âhiretin şâhı ve sultânı olan Resûl-i Ekrem hazretlerinin lütuflarından ve okşamalarından taaccübde kaldı.

169. Deli olmak istedi. Onun aklı ürktü. Mustafa'nın aklının eli onu tekrar çekti.

Ya'ni, "Yaptığı rezâlete karşı nâil olduğu iltifât-ı Risâletpenâhî'yi bir türlü aklına sığdıramadı. Aklı ürktü, az kaldı deli olacaktı. Fakat Mustafâ (a.s.) Efendimizin akl-ı kâmilinin kudreti onu tekrar akıl dâiresine çekti." "Dest", burada "kudret" ma'nâsınadır.

170. Dedi: "Bu tarafa gel!" Geldi. Öyle ki bir kimse ağır uykudan kalkar.

Resûl-i Ekrem hazretleri o misafir Arab'a hitâben buyurdu ki: "Bu tarafa gel!" O da ağır uykudan uyanan bir kimse gibi o tarafa geldi.

171. Dedi: "Bu tarafa gel, yapma, âgâh ol, kendine gel! Zîra bu tarafta senin ile işler vardır."

"Bu taraf"tan murâd, akıl ve ayıklık tarafıdır. Zîrâ o Arab mertebe-i akıldan sekr ve cezbe tarafına gitmiş idi. Resûl-i Ekrem hazretleri onu cezbe tarafında bırakmayıp ayıklık ve sahv tarafına da'vet buyurdu da dedi ki: "Bu akıl tarafına gel, sarhoşluk yapma, âgâh ol ve kendine gel! Zîrâ bu akıl tarafında seninle görülecek işler vardır." Hind nüshalarında birinci mısra' گفتش این سودا مکن هین باخود آ suretinde, ya'ni, "Ona dedi ki: Bu sevdâyı yapma, âgâh ol, kendine gel!" demek olur. "Sevda"dan murâd, sevdâ-yı sekr ve cezbedir. Meâlen her iki mısra' dahi birdir.

172. Yüzüne su vurdu, söze geldi. Dedi ki: "Ey Hakk'ın şahidi, şehadet arz et!"

Resûl-i Ekrem hazretleri yüzüne su serpti. O baygınlıktan ayıldı ve söz söylemeye başlayıp dedi ki: "Ey Hakk'ın şâhidi, bana şehadetin tarzını telkîn et ve müslüman olmak için ne demek lâzım ise bana öğret de onu söyleyeyim!" "Şehîd-i Hak" ta'biriyle فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً (Nisâ, 4/41) ya'ni "Her ümmet peygamberlerini şâhid getirdiğimiz vakit onların hâli nasıl olur? Yâ Habîbim, seni de onların üzerine şâhid getirdik" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu şehadetin sırrı budur ki, eğer hazret-i şehadette irsâl-i rusül olunup "marzî olan sırât-ı müstakîm" ile "mağzûb olan sırât-ı müstakîm" ta'rif olunmamış olsa, her ayn-ı sabitenin isti'dâd ve käbiliyyet-i zâtiyyesinden ibâret hüccet-i bâliğa fiilen zâhir ve şühûd ile tevessuk edememiş olurdu. Zîrâ âlem-i şehadet âlem-i ef âldir.

173. "Ta ki şahidlik vereyim ve dışarıya gideyim! Varlıktan doydum, o sahra içinde öleyim!"

"Şahidlik vermek", tasdîk-ı vahdet-i ilâhî ve nübüvvettir. Ya'ni لا اله الا الله محمد رسول الله ["La ilahe illallah Muhammedün resûlüllah"] demek ve bu kelime-i şehadeti söylemektir. "Hâmûn", geniş sahrâ demektir. "Hestî"den murâd, vücûd-i mecâzîdir. Ya'ni, "Kelime-i şehadeti söyleyeyim ve bu vücûd-1 mecâzîden dışarıya çıkayım! Zîrâ ben artık bu vücûd-ı mecâzîden doydum. Vücûd-ı hakîkînin diğer geniş sahrâsı olan âlem-i rûhâniyyette olayım!"

Ma'lûm olsun ki, bu kelime-i şehadeti lisânen söylemek kâfi değildir. Zî- râ bunu münafıklar ve kâfirler de söyleyebilirler. Lisänen söylemekle beraber kalbi de tasdîk etmelidir; ve tasdîk-ı kalbînin dahi merâtibi vardır. Mü'minlerden bir tâife "Allah birdir, peygamber haktır!" dedikten sonra Hakk'ın vücûdu ile eşyânın vücûdunu ayrı görür ve iki vücûd isbât eder. Bunlar "ulemâ-i zâhire"dir; ve bunlara tâbi' olan avâm-ı mü'minîndir. Keserât-ı eşyâ bunları vücûdun birliğini görmekten hicâba düşürmüştür. Diğer bir tâife dahi "Allah birdir, peygamber haktır!" dedikten sonra "Varlık ancak Hakk'ın varlığıdır ve bu eşya Hakk'ın varlığında zâhir olan o vücûd-1 vâhid-i hakîkînin sıfât ve es- mâsının mezâhiridir ve vücûd-1 mecâzîdir" derler. Binâenaleyh bu eşyanın vücûd-ı mecâzîsi vücûd-ı hakîkînin vahdetini görmeğe hicâb olmaz. İmdi bu âlem-i kesâfetteki ihtiläfät ve küfür ve nifäk ve kıyl ü käl hep bu vücûd-ı me- câzîyi görüp, Hakk'ın vücûdunun vahdetini görmemekten mütevelliddir.

Bu îzâhâttan anlaşıldığı üzere bu vücûd-1 mecâzînin hâricine çıkmak zikrettiğimiz ikinci mertebedeki tasdîk-ı kalbî ile mümkin olur. Zîrâ birinci mertebedeki tasdîk-i kalbîde, varlık mülâhazasında şirk-i hafi henüz bâkîdir. Misâfir, nazar-ı peygamberî ile bu ikinci mertebedeki tasdîk-i kalbîye nâil olmuş ve lisânen dahi söylemek üzere kelime-i şehadetin telkinini niyâz etmiştir.

174. Biz kaza kadısının dehlizlerinde elest ve belâ da'vâsı içiniz.

"Dihlîz", "iki kapı arası" demektir ki, "dünya" murâd olunur. Zîrâ dünyânın vaziyeti budur. Bir kapısı doğum ve bir kapısı da ölüm kapısıdır. "Kazā kadısı"ndan murâd, Hak Teâlâ hazretleridir. "Elestîm" ile "Elestü bi-rabbiküm?" Ya'ni "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitâbına ve "belâ" ile ervâhın bu hitâb-ı ilâhîye "Evet!" diyerek verdiği cevâba işaret buyrulur. Ya'ni ezelde Hak Teâlâ bizim ervâhımıza hitâben "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye hitâb buyurmuş ve biz de "Evet!" diye cevâb vermiş idik. Bizim dünyaya gelişimiz bu iki da'vâya şehâdet-i kavliyye ve filiyyede bulunmamız için vâki' oldu. Zîrâ Allah Teâlâ için her birimiz hakkındaki hüccet-i bâliğa bizim bu şehadetimiz ile sâbit olacaktır.

175. Zîra biz "Bela!" dedik ve onu imtihandan nâşi fiilimiz ve kavlimiz şuhûd ve beyandır.

Zîrâ biz âlem-i ervâhda hitâb-ı ilâhîye "Belâ!=Evet!" diye cevab verdik. Vaktâki bu âlem-i kesâfete geldik ve bu âlem-i kesâfetin ahkâmında müstağrak olduk. Bizi bu hâl-i ezelîmizden âgâh etmek için Hak Teâlâ peygamber gönderdi ve bu da'vâmıza kavlen ve fiilen şehadete da'vet olunduk. Ya'ni, Hakk'ın rubûbiyyet-i mutlakasını tasdîke da'vet olunduk ve Hak Teâlâ bizi bu sûretle imtihan buyurdu. İmdi bizim bu âlemde o rubûbiyeti lisânımız ile ikrâr ve fiilimizle de tasdîk etmemiz bu da'vâlara şehadettir. Şehadet-i kavlî kelime-i şehadet ve şehadet-i fiilî ise namaz ve oruç ve hacc gibi ibâdât-ı bedeniyyedir.

176. Neden kādînın dehlizinde sustuk? Biz şehadet için gelmedik mi?

Hüküm sahibi olan Hakk'ın bu dünyasında, mâdemki ezelde ikrar ettiğimiz rubûbiyyet-i mutlakaya şehadet için geldik, o hâlde niçin sustuk? Şehâdette tevakkuf ettik? Biz bu dünyaya ezeldeki ikrârımızı kavlen ve fiilen tahakkuk ettirmek için gelmedik mi?

177. Ey şâhid, ne vakte kadar kādînın dehlizinde habs olursun? Erkenden şehâdet ver!

"Pegâh", seher vakti, sabahleyin, erken ma'nâsınadır. "Ey bu dünyaya ezeldeki ahdine şehadet için gelen insan! Hakk'ın bu keserât âleminde ve dehlizinde ne vakte kadar habsolursun ve vücûd-ı mecâzî hükmü altında mukayyed bulunursun? Erkenden ve acele şehadet et ve kavlen ve fiilen ahdine sadakat göster!" Zîrâ er geç elbette şehâdet edeceksin. Zîrâ şehadet için geldin. Eğer burada gönül rızâsı ile şehâdet etmezsen cezâya mahkûm olarak dîğer mevtında şehadet edersin.

178. Ondan dolayı seni buraya çağırdılar, tâ ki sen o şahidliği veresin ve inad getirmeyesin!

"Nârî", "ne-yârî" kelimesinin muhaffefidit. "Âverden" masdarının muzâri'-i menfisidir. "Utüvv", [=utû] haddi tecavüz etmek ve serkeşlik ve inâd etmek demektir. Bu beyt-i şerifde الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيبْلُوَكُمْ أَيْكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًاً (Mülk, 67/2) ya'ni "Allah Teâlâ öyle Allah'tır ki sizin hanginizin a'mâli daha güzel olduğunu imtihan için ölümü ve diriliği yarattı" ve وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ (Muhammed, 47/31) ya'ni "Biz sizden sâbirleri ve mücahidleri bilmemiz için sizi imtihan ederiz" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur. Zîrâ mücâhidler ve sâbirler ve hüsn-i amel sâhibleri ezelde ilm-i icmâlî ile Hakk'ın ma'lûmu idi. Bu âlemde de ilm-i tafsîlî ile ma'lûm olur. Çünkü âlem-i şehadet âlem-i tafsîldir. Binâenaleyh biz bu âleme ezeldeki şehadet-i icmaliyyemizin kavlen ve fiilen şehadet-i tafsîliyyesi için geldik.

179. Kendi inadından bu darlık içinde oturmuşsun. Dudak ve el bağlamışsın.

"Lecâc", inâd etmek; "darlık"tan murâd âlem-i sûret olan dünyâdır. "Dudak bağlamak"tan murâd, lisânen tasdîk etmemek ve "el bağlamak"tan murâd, ibâdât-ı fiiliyyeden imtina' etmektir. Ya'ni, "Ey şâhid, sen nefsinin inâdından dolayı bu dar olan âlem-i sûret içinde oturmuşsun. Hakk'ın vahdâniyetini ve rubûbiyyet-i mutlakasını tasdîk etmiyorsun ve tasdîk-ı lisânî icabı olan ibâdât-ı bedeniyye ve fiiliyyeden dahi imtina' ediyorsun."

180. Ey şahid, o şehadeti vermedikçe sen bu dehlizden ne vakit kurtulacaksın?

"Dehliz"den murâd, âlem-i süflîdir. Ya'ni, "Vahdâniyet-i ilâhiyyeyi ve nübüvveti kalben tasdîk ve lisânen ikrâr etmeyen kimsenin makarrı âlem-i süflîdir. Bu tasdîk ve ikrârı îfâ etmedikçe bu âlem-i süflîden kurtulmana imkân yoktur; ve âlem-i süflî ise ayn-ı cehennemdir."

181. Bir zaman amel vardır. Edâ et ve koş! Kısa işi kendi üzerine uzun yapma!

Bu beyt-i şerîfde iki vecih vardır. Birisi sâliklere ve dîğeri umûm insanlara hitâbdır. Sâliklere olan hitâb budur ki: "Ey sâlik, tarîk-ı Hak'ta sülük bir zamâna mahsûsdur ki, bu terbiye-i husûsiyyedir; ve mücâhedât ve riyâzât ile amel etmek, bir mürşid-i kâmilin bu terbiye-i husûsiyyesi sâyesinde, mevhûm olan varlığından geçinceye kadar[dır]; ondan sonra mücâhedeye ve riyâzâta hâcet yoktur. Hayatta oldukça ferâiz ve vâcibât ile amel kâfidir. Binâenaleyh bu mücâhedât ve riyâzâtı kısa bir zamâna mahsûs olmak üzere îfâ et ve sülükünde koş! Eğer bu terbiye-i husûsiyye altına girmez isen böyle kısa bir zamana mahsûs olan işi terbiye-i umûmiyye-i ilâhiyye altında kendi nefsine uzun yapmış olursun. Zîrâ terbiye-i umûmiyye-i ilâhiyye pek uzun sürer."

Umûm insanlara olan hitâb budur ki: "Ey insan, seni akıl ve idrâk ile sâir mahlûkāt üzerine mufazzal ve mükerrem olarak sûret-i insâniyye ile bu âlem-i süflîye gönderdiler. Nitekim âyet-i kerimede لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ في أحسن تقويم ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (Tîn, 95/4-5) ya'ni "Biz insanı ahsen-i takvîm üzere yarattık. Sonra esfel-i sâfilîne reddettik" buyrulur. İmdi vahdet-i vücûd-ı ilâhiyyeyi ve rubûbiyyet-i mutlakayı ve sübût-ı Hakk'ı kısa bir zamandan ibaret olan bu hayât-ı dünyeviyyede bu akıl ve idrâk sayesinde tasdîk ve ikrâr et! Eğer nefsinin inâdından dolayı bu tasdîk ve ikrardan imtina' edersen pek uzun olan hayât-ı uhreviyyede türlü türlü terbiye-i azâbiyye ile sana bu tasdîk ve ikrârı yaptırırlar. Çünkü hakikat-i insâniyye sende emânettir. Bu emâneti mutlakā edâ edeceksin. Binâenaleyh kısa işi kendi üzerine uzun yapma!"

182. İster yüz yılda ve ister bir zamanda bu emâneti edâ et ve kurtul!

Ey sâlik veyâ insan, bu emâneti hayât-ı dünyeviyyende akıl ve dirâyetine göre ister kısa bir zamanda ve ister yüz yıl olan ömrünün içinde edâ et! Pek uzun olan hayât-ı uhreviyyedeki terbiye-i azâbiyyeden kurtul. Zîrâ bir mü'min, eğer hayât-ı dünyeviyyesinde kendi nefsinin rubûbiyetinden kurtulup rubûbiyet-i mutlakayı hâlen ve zevkan idrâk etmeden âhirete intikāl ederse, orada cennete bile girse râhat-ı mutlakayı bulamaz. Gerçi kâfirlere ve münkirlere nazaran cennette râhat ve ni'met içindedirler. Fakat mak'ad-i sıdkta olan ehassu'l-havâssa nazaran râhat değildirler. Kâfirler ve münkirler ise terbiye-i azâbiyye içinde olduklarından ıztırâb-ı dâimededirler.