Bakara 31-33 ayetinin merkezî tasavvufî kavramı nedir?

Bakara Sûresi 30. âyette geçen "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ifadesi, tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfının temelini oluşturur. Bu halîfelik, Âdem'in tüm Esmâ'yı kabule müsait câmî bir mahalle sahip olmasıyla ilişkilidir. İnsan, Esmâ'ya nisbetle bu isimlerin aynasıdır; ayna kendi başına bir varlık iddia etmez, ancak yansıttığı şeyi gösterir. Bu durum, İsrâ Sûresi 70. âyetteki "biz Âdemoğlunu kerîm kıldık" ifadesiyle de desteklenir; bu kerâmet, emanete ehliyet mânâsındadır.

İbn Arabî'nin Âdemiyye Fassı'nda belirttiği gibi, halîfelik Esmâ'nın talep ettiği zuhûr mahallinin doldurulmasıdır. Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilâfet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkîki ise insân-ı kâmili ortaya çıkarır. Terzibaba'nın tasavvufî anlayışında halîfelik üç merhalede yaşanır: İlk olarak, nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye); ikinci olarak, Hak'kın hilâfet emanetini izhâra mahal olması (tecellî); son olarak ise "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğin yaşanmasıdır. Bu süreç, sâlikin kendisini Hak'kın hükmü mîzânına çekme idrâkiyle de bağlantılıdır.