Fenâ kavramı neye işaret eder?

Fenâ, lugat anlamıyla 'yok olmak, son bulmak' demektir. Tasavvufî sülûkta ise sâlikin kendi varlık iddiâsından sıyrılarak, bütün fiillerin, sıfatların ve nihayetinde zâtın Hak'tan ibaret olduğunu idrâk etmesidir. Bu idrâk, sâlikin yokluğa düşmesi değil, kendi yokluğunu tahkîk etmesi ve varlığın Hak'a ait olduğunu ayân etmesidir.

Fenâ makâmı üç temel katmanda yaşanır:

1. Fenâ-yı ef'âl: Sâlik, kendi fiillerinin müstakil olmadığını, bütün fiillerin fâilinin Hak olduğunu müşâhede eder. Bu mertebede 'lâ fâile illâllâh' (Hak'tan başka fâil yoktur) hâli yaşanır. Bakara Sûresi'nin 17. ayetindeki "siz öldürmediniz, Allah öldürdü" ifadesi bu kademenin tahkîk yeridir.
2. Fenâ-yı sıfât: Sâlik, kendi ilim, kudret, irâde gibi sıfatlarının Hak'ın sıfatlarının birer zılli olduğunu idrâk eder. Bu mertebede 'lâ mevsûfe illâllâh' (Hak'tan başka vasıflanan yoktur) hâli tecellî eder.
3. Fenâ-yı zât: Fenânın en üst kademesi olan bu mertebede sâlik, kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilir. Bu hâl, fenâ fillâh olarak adlandırılır ve sülûkun zirve makâmıdır.

Fenâ, İdrîsiyye Fassı'nda tathîr (nefsin pasından arınması), mevt-i irâdî ('ölmeden önce ölünüz' hadisinin yaşanması) ve ruhâniyet kazanması silsilesiyle açıklanır. Mürid, fenâ-fi'ş-şeyh mertebesinde basiret gözüyle şeyhinin bâtın gözünde kendi nakşını müşâhede eder. Bu mertebeden terakki ederek fenâ-fi'r-resul mertebesinde ise bu nakşını hakikat-i Muhammediyye aynasında müşâhede eder¹. Fenâ, tasavvufî sülûkun bir durağı olup, bekâ billâh makâmına geçişin öncülüdür.