Haşr 22-24 ayetinin irfânî yorumu nedir?

Haşr Sûresi'nin 22-24. ayetleri, Allah'ın mutlak birliğini ve eşsizliğini ifade eden "Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ Hû" ifadesiyle başlar¹·². Bu ifade, tasavvufî anlayışta tevhidin en özlü beyanıdır ve Allah'tan başka hakiki varlık olmadığını, her şeyin O'na dayandığını gösterir. Ayetler, Allah'ın "âlimü'l-ğaybi ve'ş-şehâde" (görüneni de görünmeyeni de bilen) olduğunu belirterek, O'nun ilminin kuşatıcılığını vurgular. Bu, Levh-i Mahfûz'da kaydedilen ezelî takdirleri ve a'yân-ı sâbiteyi (eşyanın ezelî hakikatleri) içeren ilahî ilmin bir yansımasıdır. Allah'ın "er-Rahmânü'r-Rahîm" (çok acıyan, çok merhamet eden) sıfatlarıyla anılması ise, O'nun tüm yaratılmışlara yönelik engin rahmetini ortaya koyar¹.

Tasavvufta bu ayetler, özellikle "vücudî haşr" kavramıyla ilişkilendirilir. Vücudî haşr, Allah'ın bütün esmâ ve sıfatlarının bir mahalde toplanması anlamına gelir ve insân-ı kâmil bu vücudî haşrın somut bir tezahürüdür; zira bütün esmâ onda câmî' olur. Bu, Allah'ın isim ve sıfatlarının kâinatta ve özellikle insanda nasıl tecelli ettiğini gösteren irfânî bir bakış açısıdır. Ayetlerde geçen "el-Melikü'l-Kuddûsü's-Selâm" gibi isimler de Allah'ın yüceliğini, eksikliklerden münezzeh oluşunu ve barışın kaynağı olduğunu ifade eder². Bu isimler, samediyyet sıfatının bir vechesi olarak da görülebilir; zira Allah'ın kimseye muhtaç olmaması ve her şeyin O'na muhtaç olması, O'nun mutlak Melik ve Kuddûs oluşunun bir sonucudur. Bu ayetler, tasavvuf ehli için Allah'ın isim ve sıfatlarını tefekkür etme ve zikir yoluyla O'na yaklaşma imkânı sunar.